Этнология және антропология

Этнология және антропология бөлімі Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының құрылымындағы бірден-бір жетекші бөлім болып табылады. Бөлімнің жалпы зерттеу мәселесі қазақ халқының және оның шетелдердегі этникаклық топтарының өткен тарихи және қазіргі кезеңдегі этнографиясы, этнологиясы мен антропологиялық қосынды мәселелерін қамтиды. Зерттеудің маңызды бөлігі ретінде мынадай салалармен байланысты: этносоциология, этнографиялық ескерткіштану (этноархеология) және т.б.

IMG_2024

1945 жылы Қазақ ССР Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнография институтының құрылуымен бірге этнография бөлімі де (сектор ретінде) ашылды. Алғашқы бөлім меңгерушісі шығыстанушы, этнограф Н. Сәбитов болды. 1940 жылдың аяғы мен 1950 жылдың басында еліміздің оңтүстік-шығысында экспедициялар ұйымдастырылып, «Қазақ колхозды ауылының мәдениеті мен тұрмысы» («Культура и быт казахского колхозного аула») атты тақырыпта зерттеу жұмыстар жүргізілді. Бұл кезеңдерде  Қазақстанның алғашғы кәсіпқой этнограф, ғылым кандидаттары әзірленді, олар: И.В. Захарова, Г.Н. Валиханов, В.В. Востров, Р.Д. Ходжаева. 1950 жылдардың ортасында этнография бөліміне жас мамандар – Е. Масанов, Х. Арғынбаев, М. Мұқанов, О. Смағұловтардың келуімен этнографиялық зерттеулер кең түрде жүргізіліп, нәтижесінде докторлық диссертациялар табысты қорғалды. Бөлім меңгерушісі И.В. Захарова болды. 1980 жылдың басына дейін бөлім қызметкерлерінің Қазақстанның барлық аймағында жоспарлы түрде жүргізілген далалық зерттеулерінің нәтижесінде Тарихи-этнографиялық атласы жасалды.

Сонымен қатар бұл кезеңдерде бөлім қызметкерлерінің көптеген еңбектері шықты: «Труды ИИАЭ» этнографиялық томдары (3; 6-томдар), «Культура и быт казахского колхозного аула», «Хозяйство казахов на рубеже XIX–XX вв.»; монографиялар: «Казахская национальная одежда», «Очерк истории этнографического изучения казахского народа в СССР», «Қазақ халқындағы семья мен неке», «Родоплеменной состав и расселение казахов», «Население Казахстана от эпохи бронзы до современности» және т.б. Ұзақ жылдар бөлімді басқарған (1957–1976 жж.) академик Ә.Х. Марғұланның жетекшілігімен Ш.Ш. Уәлихановтың еңбектерін дайындауға арнайы тобы құрылды.  Кейінен 1980 жылдың аяғына дейін бөлімді республиканың жетекші этнограф, т.ғ.д. Х.А. Арғынбаев басқарды. Бұл уақыт «қазақ этнография мектебінің» соңғы жемісті кезеңдері болды: тыңғылықты далалық зертттеулер жүргізіліп, қазақтардың тарихи-этнографиялық деректері жинақталды, антропологиялық және жаңа этносоциологиялық бағыттар дамып, Ү.Қыдыралин, Ә.Төлеубаев, Н.Масанов, Ш.Тоқтабаева, С. Әжіғали, А.Тоқтабай, А. Қалышев, К.Сихымбаева және т.б. этнолог (ғылым кандидаттары) мамандар даярланды.

1989–1999 жылдар аралығында Этнография/этнология бөлімін т.ғ.к. Х.А. Кауанова, т.ғ.д. М.С. Мұқанов және т.ғ.д. О.И. Смағұловтар басқарды. Бұл кезеңде жоспарлы тақырып бойынша мынадай жұмыстар жасалды: «Современная сельская семья народов Казахстана», «Культура жизнеобеспечения казахского этноса», «Казахское шежире» және бірқатар кандидаттық және докторлық диссертациялар қорғалды, жеке монография басылымдар, ертеректегі «Казахи» атты зерттеуі (қысқартылған түрде) жарық көрді. Сол кезде кейбір мамандар докторлық диссертациялар қорғады. Алайда, 90- жылдары академиялық этнография кадр ұйымдастырушылық жағынан бірнеше жылдарға созылған дағдарыстан өтті. Бірақ, осыған қарамастан 1998 жылы Бөлімнің жетекшілігімен алғаш рет Жаппай этномәдени зерттеу жүргізіліп, республиканың 14 облысы қамтылды. Бұл ауқымды әрі кешенді зерттеулердің нәтижесінде ауыл мәдениеті, тарихы жайында бөлім қызметкерлерінің үлкен ғылыми мақалалар жинағы шықты «Қазақ халқының салт дәстүрлері мен әдет ғұрыптар» Обычаи и обряды казахов в прошлом и настоящем» (Алматы, 2001). Бірте-бірте жаңа кадрларды дайындау жұмыстары жүргізіле бастады: 1990 жылдардың соңынан 2000 жылдары ТЭИ Этнология және антропология бөлімінде 40-тан аса кандидаттық және докторлық диссертациялар сыннан өтіліп, қорғалды; сонымен қатар, далалық зерттеулер қайта кеңейді.

Осы кезеңде бөлімде іргелі бірнеше маңызды тақырыптар жетілдіріліп өңделді: «Народное искусство казахов: генезис, синкретизм, многообразие (этнологическое исследование)», «Искусство кочевников – как историко-культурный феномен», «Этническая антропология казахов Алтая». Бұл зерттеулердің нәтижесі көлемді еңбектерге ұласты: іргелі монография С.Е.Әжіғалидің «Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона)», (Алматы, 2002), ғылыми мақалалар жинағы «История и культура Арало-Каспия» (Мәдениет және өнертану институтымен бірге, Алматы, 2001), ұжымдық монография О.Смағұлов, К.Бекетайқызы, А.Оразаққызы «Алтай қазақтары» (Алматы, 2003).

1999 жылдан бастап Этнология және антропология бөлімін т.ғ.д., этнолог, этноархеолог С.Е. Әжіғали басқарып келеді. 2000 жылдары этнология бөлімінің құрамы біраз жаңарды: жас мамандар аспирантура және доктарантураға қабылданды, олардың көпшілігі  диссертацияларын сәтті қорғап шықты. Далалық этнографиялық (және этноархеологиялық) зерттеу жұмыстарының тәжірибесі қайта жаңғырып, соңғы кезеңнің маңызды жетістіктері деп есептеуге болады. 2001 жылы екі аймақта жүйелі түрде кешенді экспедиция жүргізілді: Арал-Каспий өңірі және Орта Азия (Моңғолия, Қытай) (жетекшісі т.ғ.д. С.Е.Әжіғали). Жекелеген зерттеулер басқа да өңірлерде жүргізілді: 2007 жылы Сарыарқа этнографиялық экспедициясы. Ең басты далалық зерттеу ретінде Моңғолия кешенді этнограф-этноархеологиялық экспедициясын атауға болады, онда көп жылдар бойы (2001–2008, 2010, 2013) қазақ диаспорасының қазіргі жағдайы, тарихы мен мәдениеті, ескерткіштері жан-жақты қамтылып, зерттеулер жүргізілді. Моңғолия қазақтарының ортасында сақталған дәстүрлі этникалық мәдениет, өзіндік этноәлеуметтік үрдістер, этноархитектура материалдары толық қамтылған жалпылама еңбектер басып шығаруға негіз болып отыр. Қазіргі уақытта этнология Бөлімінің ұжымы «Казахи Монголии (историко-этнографическое исследование)» атты монографияны аяқтау үстінде.

Қазіргі таңда қазақ диаспорасын кешенді этномәдени тұрғыда зерттеу, отандық этнология ғылымының өзекті және келешегі бар мақсаты болып табылады. Осыған сәйкес соңғы жылдары Бөлімнің қатысуымен маңызды зерттеулер жүргізілуде: «Қытай қазақтары (тарихи-этнографиялық зерттеу)», «Қазіргі кезеңдегі қазақ диаспорасы мәдениеті: Қытай және Моңғолиядағы этникалық топтары көрінісінде дәстүрлі негіздер мен болып жатқан жаңарулар». Орта Азиялық диаспора аймағында далалық этнографиялық зерттеу жұмыстарын күшейту этнология бөлімінің соңғы жылдардағы  ірі табысы десек болады: қазіргі уақытта МоңғКЭ және Қытай (Шыңжан) кешенді этнографиялық экспедициясының (2010–2013 жж.) зерттеу жұмыстары мақсатты түрде жалғасуда. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде жалпылама монография дайындалуда, көптеген ғылыми мақалалар жарияланды және әр-түрлі презентациялар дайындалды; 2012 жылы «Қазақстан және шетелдік қазақтар» атты Халықаралық конференция аясында «Моңғолия қазақтары» атты симпозиум өтті. Қытайда өткен «Степной Шелковый путь и перспективы международного экономического сотрудничества в Транс-алтайском регионе» атты  Халықаралық конференцияда бөлім қызметкерлері баяндама оқыды. Осылайша, қазақ диаспорасын жан-жақты зерттеу Этнология және антропология бөлімінің маңызды стратегиялық мақсаты болып қала береді.

ТЭИ Этнология бөлімінің ірі кешенді зерттеулері Арал-Каспий аймағының бай тарихи-мәдени мұрасын зерттеуде жүзеге асырылады. 1990 жж. бастап Батыс Қазақстанның кешенді этноархеологиялық экспедициясы (БҚКЭАЭ) жүргізіліп келеді. Экспедиция құрамындағы этноархеологтар, этнографтар, архитекторлар, арабтанушылар және нақты ғылым өкілдері Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстары территориясындағы ескерткіштер архитектурасын, тарихын және жалғасқан этномәдени бағытын жан-жақты зерттеді. Жетуге жолы қиын ескерткіштер (Доңызтау, Нарынқұм, Солтүстік Арал түбінде және т.б.), аса ірі кешендер (Қарашұңғыл, Қайнар, Сұлтан-ақын, Сисем-ата және т.б.), далалық аймақтың мемориалды-табынушылық ескерткіштері этноархеологиялық (этноархитектуралық) әдістерді қалыптастыру арқылы зерттелді. Керемет нәтижеге Хан моласы қорымын зерттеу барысында қол жеткізілді яғни Әбілқайыр ханның жерленген орны анықталып, нәтижесінде оның бет келбеті қалпына келтірілді.  Зерттеуге әр түрлі мамандар тартылды: топырақтанушылар, геофизиктер, антропологтар, генетиктер.

Осылайша академиялық Этнология бөлімінде жаңа этноархеологиялық бағыт дамып келеді. Бұл бұрынғы палеоэтнографиямен тығыз байланысты. Этнологтар Қазақстанда этнография, археология және этноархитектураны байланыстыра отырып маңызды ғылыми пәннің қалыптасуына мол үлес қосты.  Мемориалды-табынушылық, қоныстану, эпиграфиялық және басқа да ескерткіштерді мәдениеттің үздіксіз бөлігі ретінде зерттеу, бөлім мамандарының алдында кешенді этнографиялық, этноархеологиялық ізденістер жүргізудің маңызды міндеті болып табылады. Қазақ этноархеологтары және ТМД-дағы әріптестердің бастамасымен «Археологиялық және этнографиялық зерттеулердің интеграциясы» (Алматы, 2004) атты XII Халықаралық семинар  өткізілді. Қазіргі кезде мақсатты түрде «қазақ (этнографиялық) ескерткіштануы» өзекті ғылыми-тәжірибелік бағыт қалыптасуда. Бұл бағыт бойынша екі Симпозиум (Ақтөбе, 2011; Атырау, 2012) өткізілді.

Соңғы жылдары академиялық этнографтардың баспа қызметі белсенділік танытып келеді. Оның дәлелі – көптеген ірі басылымдар, көрнекті мақалалар жинақтары: «Обычаи и обряды казахов», «История и культура Арало-Каспия. Вып. 1» (ред.-сост. С.Е. Ажигали); жалпылама еңбектер: «Алтай қазақтары», «Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии»; сонымен қатар монографиялар: Ш.Ж. Тохтабаеваның «Серебряный путь казахских мастеров» (Алматы, 2005), Р.А. Бекназаровтың «Қазақтың дәстүрлі тас қашау өнері» (Алматы, 2005), О. Смағұлов, К. Сихымбаева, А. Смағұлованың «Этническая дерматоглифика казахов» (Алматы, 2007); А.У. Тоқтабайдың «Түркі халықтарының этномәдениеті» (Алматы, 2006) және «Қазақ жылқысының тарихы» (Алматы, 2010) жинақ жұмыстары, Г.М. Төлеубаеваның «Қазақтар мен Орталық Азия халықтарының отбасылық салт-дәстүрлер» (Алматы, 2012) зерттеуі және т.б. Қазақ этнологтарының бірлескен «Казахская юрта» (Атырау–Лондон, 2005. Ред. С. Әжіғали) атты кітап-альбомы жарияланды, бұл кітап ғалымдар мен қоғамнан жоғары баға алды. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы негізінде этнология бөлімінде дәстүрлі қазақ мәдениетіне арналған 2 томдық «Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары» (Алматы, 2005, 2006) жарыққа шықты.

Сонымен қатар Этнология бөлімінде соңғы кездері өткізілген конференциялардың жинақтары жарияланды: «Материалы I и II Международных конференций “Арало-Каспийский регион в истории и культуре Евразии”» (Алматы – Актобе, 2006, 2011), «Материалы 1-го и 2-го Симпозиумов по казахскому памятниковедению». Алматы–Атырау, 2012. – 226 с. (Отв. ред.- сост. С.Е. Ажигали). Қазіргі кезде бірнеше жарияланымдар, жинақ еңбектер, оның ішінде ұжымдық монография «Казахи Монголии» (в 2-х томах), кітап-альбом «Памятники Манкыстау и Устюрта» (авт. С. Ажигали; изд. «Өнер»), Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының дайындауымен «Қазақстан тарихы» көптомдығында этнографиялық мәселеде екі кітап болып дайындалып жатыр (көлемі  100 б.т.) және т.б. Жалпы академиялық этнография/этнология бөлімінің қалыптасқанынан бері 100 ден аса іргелі монографиялар мен ұжымдық еңбектер жарыққа шықты.

ҚР БҒМ ҒК ТЭИ Этнология және антропология бөлімі үлкен ғылыми-ұйымдастырушылық, методологиялық жұмыстар атқарып келеді. Бөлім негізінде «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасы Қоғамдық кеңесінде көп жылдар бойы «этнография және антропология» секциясы жұмыс істеді. Этнология Бөлімінің бастамасымен және Ақтөбе облысы әкімшілігінің қолдауымен екі ірі Халықаралық конференция өткізілді «Арало-Каспийский регион в истории и культуре Евразии» (Актобе, 2006, 2011), онда 150-ге жуық шетелдік және қазақстандық ғалымдар қатысты. 2009 жылы Орынборда Ресей этнографтары мен антропологтарының «Этнографическое памятниковедение» атты VIII Конгрессі ұйымдастырылды. Сол жылы ҚР Орталық Мемлекеттік мұражайында Халықаралық «I Арғынбаев оқулары» конференциясы өткізілді. 2011 ж. және 2012 ж. бөлімнің бастамасымен «қазақ ескерткіштануы» мәселесіне арналған екі Симпозиум өтті (Ақтөбе, Атырау) және 2012 ж. «Қазақстан және шетелдегі қазақтар» (Алматы) атты Халықаралық конференция аясында «Моңғолия қазақтары» Симпозиумы өтті.  Этнология және қосымша ғылымдар саласында ғалымдарының интеграциясы академиялық этнология және антропология бөлімінің негізгі міндеті болып табылады. Сонымен қатар этнологтар және этноархеологтарды дайындау мәселесі, кеңес беру қызметі белсенді жолға қойылған.

Осылайша, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының Этнология және антропология бөлімі аз құрамдық қызметкерлерімен (барлығы 10 қызметкер, оның 2-і антрополог), бұрынғыша  республика бойынша этнология-этнографиялық сала бойынша маңызды қызметтерге жетекшілік етеді: өзекті зерттеу бағыттарын жасау; кешенді, іргелі жобаларды іске асыру; жаңа келешегі бар ғылым салаларын дамыту; кешенді далалық экспедицияларды ұйымдастыру және жүргізу; ұжымдық және монографиялық еңбектер жариялау; кадрлар дайындау. Қазіргі кезде бөлім қызметкерлерінің стратегиялық бағыты былайша қалыптасып отыр: диаспора тарихы мен мәдениеті, этноархеологиялық, этносоциология және антропологиялық бағытты алдағы уақытта дамыту, «ХХ ғ. 2-жартысындағы қазақ этнографиялық мектебінің жетістіктерін» халыққа таныстыру.

IMG_2018

Қазіргі кезде Этнология және антропология бөлімінде 10 қызметкер жұмыс істейді:

  • Әжіғали Серік Ескендірұлы – бөлім меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор, Халықаралық Шығыс елдері архитектурасы академиясының корреспондент мүшесі. Этнография, қазақтың халықтық сәулет өнері; тарихы, мәдениеті, далалық Евразия ескерткіштері бойынша маманы. Тарихи номадизмнің, диаспорология және шығыстанудың басқа да мәселелерімен мақсатты түрде айналысады. «Архитектура кочевников – феномен истории и культуры Евразии (памятники Арало-Каспийского региона)» (2002) атты іргелі еңбектің авторы;
  • Тоқтабай Ахмет Уалханұлы – жетекші ғылыми қызметкер, тарих ғылымдарының докторы, доцент, қазақтың жылқы шаруашылығы және дәстүрлі шаруашылықтың көптеген мәселелерін зерттеумен айналысады. «Қазақ жылқысының тарихы» (2010) атты көпшілікке танымал ғылыми еңбектің авторы;
  • Абдулина Ақсұнқар Тұрсынқызы – тарих ғылымдарының кандидаты, аға ғылыми қызметкер. Этносоциолог;
  • Орынбаева Гүлмира Үсенбайқызы – тарих ғылымдарының кандидиаты, аға ғылыми қызметкер. Этнографияның тарихи қырынан маманданған;
  • Смағұлова Айнагүл Оразаққызы – аға ғылыми қызметкер. Антрополог;
  • Омарова Арай Қалиханқызы  – ғылыми қызметкер, магистрант. Арабтанушы, мемориалды эпиграфика бойынша маманданған;
  • Әшімов Бағлан Әбдрахманұлы – гуманитарлық ғылымдарының магистрі, ғылыми қызметкер. Этноархеолог;
  • Жайлыбаев Дәулет Жақсымұратұлы – гуманитарлық ғылымдарының магистрі, ғылыми қызметкер. Этносоциолог;
  • Әшімбаева  Фариза Еркінқызы – кіші ғылыми қызметкер, антрополог;
  • Мұстапаева Салима Ғаниқызы – аға лаборант.

 

Сонымен қатар Бөліммен көптеген мамандар – этнологтар, этноархеологтар, архитектор, өнертанушылар байланыс жасайды. Олардың қатарында: т.ғ.д., этноархеолог Р.А. Бекназаров, архитектура докторы, мәдениеттанушы, дизайнер Л.Р. Тұрғанбаева және т.б.

 

Құрастырушы   С.Е. Әжіғали