Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімі

Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімі Қаз ССР ҒА ТЭИ тарихнама және Призидиум жанындағы Қаз ССР ҒА қоғамдық ғылымдарының ғылыми ақпараттар бөлімінің қосылуы негізінде 1990 жылы құрылды. Аталмыш ұйым қазақстандық тарихнама мектебіне Қазақстан евро-америкалық бағыты бойынша көптеген отандық зерттеу дүниетанымдық көзқарастар мен методологиясы негізінде отандық тарихнаманы байыта түсті. Батыс ғылымы авразиялық субконтиненті бойынша этнология және тарихи, саяси және әлеуметтік ізденіс әдістерінің пәнаралық деңгейінедегі теориялық негіздерді ала отырып,  мынадай білім жүйесін қалыптастырды. Ол «КСРО халықтарының бұзылмас достығы мен ағайындығы» абстрактылы теориялық түсінігінің нақты объективті терминдердегі ұлтаралық қақтығыстар мен жабық тұйықтаулар деп түсіндіріледі. Шығыстың кеңестік және посткеңестік зерттеулеріндегі академиялық негіздер америкалық және еуропалық авторлары, тарихнамалық базаны қалыптастыратын классикалық еңбектер қатарындағы жарқын еңбектері, қазіргі заманауи геостратегиялық ландшафты саяси мектебінің дамуын айқындайды.

Қазақстан егемендік алған кезеңінде ғылымға деген қаражаттың қысқартылуына қарамастан, бөлімде білікті кадрлар (саны 25 қызметкерден 2010 жылдың басында 7 қызметкерге қысқартылды, олардың екеуі ҒЗЖ жартылай жүктемелік негізде орындады) әр түрлі «тарих пәнінің қосалқы» бағыттарында жұмыс істейтін жоғарғы санаттағы мамандарды сақтап қалды. Сонымен қатар, республикада тұңғыш рет осы бөлімде гуманитарлық ғылымның озық ғылыми бағыты тарихи компьютингті теориялық және қолданбалы зерттеулер әзірлене бастады. Мынау ақпараттық ғасырда әлемдік инфрақұрылымда Қазақстанды ашық ақпараттық қоғам ретінде ғаламдық үрдісте қалыптастыру айрықша  өткір мәселе.

Қазақстанда  интернет ақпарат көзі ретінде, ғылыми зерттеулер жасауда уақыт өткен сайын өсіп келеді. Алайда сандық контентті игерушілігінің болмауы, деректанулық кешені мәселелердің шешілмеуі  электрондық деректер зерттеу аясының орын алмауын туғызады. Тарихи буынның байқауынша Интернет ғылыми методологияны деректенулық зерттеудің нысаны сияқты  пайдалана зерттеу бағдарламасы байқайды.

 

Бөлім ҒЗЖ бірнеше бағытта қарастырады:

 

  • ғылыми үдерістерді ақпараттандыру саласындағы методологиялық және әдістемелік негіздегі жаңа тарихи зерттеулерді меңгеру және енгізу;
  • Қазақстан тарихының эмпирикалық деректерінің Институт бөлімшесінің мамандығына сәйкес жинау, өңдеу және жүйелеу.
  • ғылыми талдау және сараптама;
  • ғылыми және ғылыми педагогикалық кадрларды дайындау;
  • гуманитарлық саладағы менеджмент әдістерін үйлестіру және жетілдіру;
  • ғылыми-жарияланымдық  қызмет;

Бөлімде соңғы он жылдықта іргелі зерттеу бағыттарының мынадай түрлері әзірленді.

2003-2005 жж. «Қазақстанның тарихнама және деректану контексінде инновациялық әдістер және зерттеу технологиясы».

ҒЗЖ 4  блоктан тұратын алға қойылған шешім бойынша бірегей тақырыптық кешенді зерттеуді қарастырады.

1 БЛОК 1991-2001 жж. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуы: тарихнамалық және тарих білімінің даму мәселесін талдау. Отандық және шетелдік әдебиеттер;

2 БЛОК көшпенділер қоғамы және  дәстүрлі әлеуметтік-саяси жүйесінің жаңару жағдайында өзгерістер енгізу: иновациялық тіл табысу және талдап түсіндіру;  

3 БЛОК  Қазақстанның тарихы дүниежүзілік internet желісінде және ҚБСА- да (қашықтықтан басқару спутниктік арнасы);

4 БЛОК тарихи-гуманитарлық жанрдағы (1986-2001 жж.) басылымдардың және жарияланымдардың электрондық био-библиографиялық тізімдемесі.

2006-2008 жж. «Қазақстан тарихының методологиялық мәселелері: жаңа ғылыми парадигманың орнауы». Жобаны атқарушы кәсіби бағдарлаушылар арасында тақырыптық тапсырмалар бойынша келесі блоктарға бөлінеді: Жаңа және қазіргі заманғы Қазақстан тарихын методологиялық тұрғыда оқыту; Қазақстан тарихнамасын шетелдік тарихнамалық ақпараттармен қамтамасыз ету.

  • Қазақтілді тарихи интернет: ғылыми бағыттың орнауы;
  • Қазақстанның (медиевистика) ортағасырлық тарихы бойынша қосалқы тарихи пәндер;
  • Тарихи информатика: методология, тарихнама, технология;
  • Тарихи білімнің методологиялық ұстанымдары;
  • Орта Азия тарихын батыс қоғамтануында эпистемологиялық тұрғыда зерттеу;
  • Қазақстанның тарихындағы тарихи тұлғалар: консорциондық талдау әдістемесі.

Қазақстан тарихының электронды нұсқасын, қазақ тілді web-сайтын құру, оқу және оқу-әдістемелік құралдар, мақалалар топтамасы, монографияларды зерттеу нәтижесін жүзеге асыру. «Қазақстан тарихының тарихнама және методологиялық очерктері» монографиясы жарыққа шықты. Алматы: «Искандер», 2007. 328 б. Сондай-ақ, 2007 жылы  Фридрих Эберт атындағы қордың көмегімен «Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана» монографиясы жарияланды. Алматы: Дайк-Пресс, 2007. 292 с.

Бөлім қызметкерлері «Қазақстан тарихының» IV-V томдық басылымын дайындап шығару  жобасының негізгі атқарушылары болып табылады. Сонымен қатар бөлім қызметкерлері «Мәдени мұра» Мемлекеттік бағдарламасының жоба басылымдарына жетекші болып табылады. «Әлемдік тарихи ой» (қазақ тілінде) /Мажитов С.Ф./; «Қазақстан тарихы XVI –XX ғасырлардағы орыс деректерінде» /Ерофеева И.В./; «Қазақстан тарихы (XII-XX ғғ.) батыс деректерінде» (орыс тілінде) /Сужиков Б.М./. Бөлім қызметкерлері ғылыми зерттеу еңбектерін «Отан тарихы» и web-site Институт (www.iie.ks) журналдарында жариялайды.  2007-2009 жж. кезеңінде бөлімде белсенді қолданбалы ғылыми зерттеу ұсынылды. «Ұлттық идея. Тарих: өткені мен болашағы».

2009-2011 жылдары  бөлімде  «Саясиэтникалық қаржы  және XX – XXI ғғ. арасындағы  Қазақстан әлеуеті: методология, тарихнама және тарихи компьютинг» жобасы мемлекеттік тапсырыс бойынша әзірленеді. 6.4 «Қазақстан дүниежүзілік тарихи бағдардың жүйесінде: трансконтиненталды өркениеттің даму ерекшеліктері»

Жобаның негізгі мақсаты Қазақстан республикасында на 2007-2012 жылға мемлекеттік бағдарламасы бойынша ғылым дамуын белгілі нысанға келтіру.

Жобаны атқарушылардың кәсіби тақырыптық тапсырма бағдары төмендегідей көрсетілген:

  • 1 БЛОК Дәстүршілік үрдісінің тарихи серпінділігі, XX – XXI ғ.ғ. утилитаризм және модернизм: мәселенің методологиялық аспектілері;
  • 2 БЛОК Қазақстанның және ТМД елдерінің тарих ғылымы: жекешелендіруден бастап  ынтымақтастыққа дейін;
  • 3. БЛОК Ұлттық-мемлекеттік бөлініс, ұжымдастыру және индустриализация Батыс Қазақстан посттотолитарлы  мектебінің бағалауында;
  • 4. БЛОК Тарихи  деректерді деректанулық талдау контексінде компьютерлік өңдеу технологиялары және  әдістемелері;
  • 5. БЛОК Егемен Қазақстан (1991-2006 жж.) тарихын гипермәтіннің көпнұсқалы  жүйеде көрсету: қағида және ақпараттық қамтамасыз ету технологиясы;
  • 6. БЛОК Академик М.Қ. Қозыбаевтың ғылыми мұрасы: қазақ халқының этникалық ренессансы және Қазақстандағы толерантты әлеуеттің құрылуы.

Ағымдық жылда жоба шеңберінде тарихнамалық және деректанулық зерттеулер кешені даярланды, концептуальды және методологиялық әдіс-тәсілдер, ҒЗЖ бойынша ғылыми мақалалар топтамасы, монография даярлануда.

Соңғы 5 жылда бөлімде екі докторлық диссертация және бір кандидаттық диссертация қорғалды.

Бөлім құрамында 8 қызметкер бар. Олар: 4-ғылым докторлары БҒҚ және ЖҒҚ, 2- ғылым кандидаты ЖҒҚ және АҒҚ, 1-Phd докторант және 1-КҒҚ.

Жүгенбаева Гүлбану Саламадинқызы – тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімінің меңгерушісі,  тарих ғылымдарының докторы,  бас ғылыми қызметкер. 1994 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің тарих факультетін үздік бітірген. Ғылыми-зерттеу шығармашылығындағы негізгі ғылыми бағыт: тұлғатану; ұлт зиялыларының қоғамдық-саяси қызметтері және мұралары; қазақ халқының тарихи зердесі; дәстүрлі ауызша тарих; тарихи деректанудың  теориялық-методологиялық мәселелері, ұлттық тарихнама. Ұлттық тарихтың аса маңызды мәселесі тарихи тұлғалар мен зиялылардың орны мен рөлі жайында бірнеше зерттеулер жүргізді. Мысалы,тарихи тұлғалар Едіге би, Есім хан, Сыпыра жырау, Жиембет жырау, Әбілхайыр хан, сондай-ақ Алаш қайраткерлері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Тынышбаев, Х.Досмұхамедұлы, Ж.Досмұхамедұлы, М.Шоқай, С.Шәлімбеков, Ғ.Бердиев, Т.Шонанов және т.б.

2010 жылы «Қазақ халқының дәстүрлі ауызша тарихы: теориялық-методологиялық негіздері және деректемелік орны» докторлық диссертациясын қорғады. Қазақ халқының дәстүрлі ауызша тарихы арнайы, жеке дара қарастырылып, тарихи дерек ретіндегі гносеологиялық қырлары зерттеуге тартылды. Ұлттық руханиятты жаңғыртуда және ұлттық тарихи зердені сақтап, одан әрі дамытуда төлтумалық ауызша  тарихи деректердің зор маңызын отандық тарихнамада тұжырымдауға атсалысты.

Ұлттық тарихи зерденің ұлттық тарихнаманың қалыптасуындағы өзіндік орнын, дәстүрлі тарихи танымның көшпенділердегі қалыптасу ерекшеліктерін нақтылы айқындап, оның маңызын дәлелдеген.

Қазіргі Қазақстанның тарихи зердесі және тарихи санасына қатысты теориялық-методологиялық және сараптамалық зерттеулермен айналысады.

80-нен астам ғылыми жарияланымдары, екі монографиясы бар.

Абылхожин Жұлдызбек Бекмұхамедұлы – тарихшы, тарих ғылымдарының докторы, тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімінің бас ғылыми қызметкері.

1985 жылдан Институтта аға ғылыми қызметкер, ал үш жылдан кейін – жетекші ғылыми қызметкер қызметін атқарады.

Оның жетекшілігімен 5 монография (авторлармен бірлесе) және 80-ге жуық ғылыми мақалалары мәлім, оның ішінде Италия, Франция, АҚШ, Швеция, Моңғолия, Ресей, Өзбекстан және т.б. жарық көрген еңбектері белгілі. Ол көптеген халықаралық ғылыми конференциялардың қатысушысы, атап айтқанда Қазақстан, Ресей, Өзбекстан, Белорусия, Тәжікстан, сонымен қатар алыс шетелдерден – Туркия, Италия, Франция, Моңғолия, Иран елдеріндегі конференцияларға белсене қатысты. Халықаралық гранттар иегері, 1992 жылы тарих ғылымы бойынша Қазақстандағы жас ғалымдар сыйлығының иегері.

1985 ж. бастап Қазақстан және ТМД елдеріндегі жоғары оқу орындарында Қазақстан тарихы бойынша дәріс оқып келеді. Англия, Франция, Ресей университеттерінде дәріс беріп келеді.

Ғалым Институттың ұжымдық еңбектерін құрастыруға қатысады, оның ішінде «Қазақстан тарихы» бестомдығы (4,5 томдар) іргелі еңбегін жарыққа шығаруда өзіндік үлесін қосты. Оның ғылыми жетекшілігімен 2 ғылым докторы және 4 ғылым кандидаты даярланды.

Әлімғазинов Қайрат Шәкәрімұлы – тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімінің бас ғылыми қызметкер,  тарих ғылымдарының докторы. Қазақстан үшін ғылыми маңызы зор болып табылатын тарихтағы тарих және ақпараттық технологиялар мәселелеріне байланысты пәнаралық зерттеулермен айналысады. Сандық теңдіктің төмендеуі мемлекеттік бағдарлама аясында ақпараттық кеңістіктегі интернет желісі тарих ғылымының іргелі интеграциясы бойынша бірнеше жобаларын жүзеге асырған, қазақстандық тарихнамаға ғылыми қызығушылықта жаңашыл бағыттағы тұжырымдама ұсынған. Институттың іргелі зерттеу бағдарламаларына тарихи ақпараттың электронды формасын тарихнамалық және деректанулық талдау бойынша қолданбалы жобалардың бірқатарын жүзеге асыруда үлес қосты.

«Тарих және компьютер» халықаралық Ассоциациясы мүшесі. Оның 70-ге жуық ғылыми еңбектері белгілі. Ғылыми қызметінің негізгі бағыты: ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихы, Қазақстанның бүгінгі тарихы, ақпараттық деректану, тарихи деректерді талдаудың статистикалық әдістері.

Сужиков Бахыт Мұхамбетқалиұлы – тарихшы, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент. Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері. Жаңа және қазіргі замандағы Орта Азия тарихы бойынша батыс мектептері, сонымен қатар ХХ-ХХІ-ші жүзжылдықтағы әлеуметтік-саяси және ұлтаралық мәселелер бойынша зерттеуші жетекші мамандардың бірі.

1989-2012 жж. аралығында ҚР БҒМ Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология институты тарихнама, деректану бөлімінің меңгерушісі болды.

Оның жетекшілігімен 60-тан аса ғылыми мақалалар, тарихнамалық және тарихи-саяси жанрдағы оқулықтар мен оқу құралдары даярланды. Көптеген жылдар бойы ғылыми-гуманитарлық саланы аналитикалық-ақпараттық қамтамасыз ету және жаңа ақпараттық технологияларды енгізу мәселелеріне қатысты жүйелі түрде зерттеу жұмыстарын атқарып келеді.

Жәкішева Сәуле Әукенқызы тарихшы және инженер, тарих ғылымдарының докторы, Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері. Тарихи информатика, тарих ғылымын ақпараттандырудағы заңнамалық үдерістер мен тарихи білім беру мәселелерін зерттейді. 1990 ж. ҚР ҰҒА ОНИОН ғылыми қызметкері, 1998 ж. – аға ғылыми қызметкер, Он бес жылдан аса уақыт бойы ТМД елдері тарихшылары қауымдастығына – халықаралық Ассоциациялар құрамына енген «Тарих және компьютер» ассоциациясына (ТКА)  басшылық етеді.

2001-2005 жж. 1920-1950 жылдардағы КСРО-дағы репрессиялау бойынша Бірыңғай электрондық банк жүйесін құруда жұмысшы тобының қатарында ҚР-нан бағыттаушы және мүше болып табылды. 1996 ж. бүгінгі күнге дейінгі «Әділет» атты Қазақстан тарихи-ағарту қоғамдастығының Басқару мүшесі болып қызмет атқарып келеді.

ҚР білім және ғылым министрлігінің грант жеңімпазы. 2006 ж. С.А. Жәкішева «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің Құрметті қызметкері» атағын иеленген.

Несіпбаева Жібек Жұмабекқызы – тарихшы, тарих ғылымдарының кандидаты, Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімінің аға ғылыми қызметкері.

2010 ж.  сәуірінен бастап бүгінгі күнге дейін осы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында жұмыс жасайды. Ол 2011 ж. жарық көрген, егемендігіміздің 20 жылдығына арналған «Тәуелсіз Қазақстанның тарихы» ұжымдық монографиясының авторларының бірі. Сонымен қатар  ол «Ғылыми қазына» жобасы бойынша жүзеге асырылып жатқан 10-томдық  «Қазақстан тарихын» жазуға өз үлесін қосуда.

Құрманалина Нұргүл Нұрсұлтанқызы –  2012 ж. бері Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімінің кіші ғылыми қызметкері. «Қазіргі Қазақстанның әлемдік қауымдастыққа енуі: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың бастамалары және тарих ақиқаты» (2009-2011 жж.), «Қазақстан тарихы және балама тарихнама: тарихи білімнің балама нұсқасына сыни талдау», «Ғылыми қазына» (2012-2014 жж.) сияқты бірқатар жүзеге асырылған, сонымен қатар ағымдағы жобалардың орындаушыларының бірі. Жиырмадан астам жарияланымдары бар: «Азиатский вектор внешнеполитической деятельности Казахстана», «Наука Казахстана в годы Великой Отечественной войны», «1941-1945 жж. Қазақстандағы жалпы білім беру ісі», «Жастарды жұмыспен қамту мәселесі», «Би өнерінің майталманы» және т.б.

Байжұманова Зәмзагүл Бекежанқызы – 2013 жылдың қазан айынан бастап Ш.Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнология институтының тарихнама, деректану және заманауи метолодология бөлімінің кіші ғылыми қызметкері болып табылады. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты: Қазақстанның қазіргі демографиялық саясатына байланысты. «Тәуелсіз Қазақстан: табыстары мен жетістіктері», «Қазақстандағы демографиялық хал-ахуал» т.б. жарияланымдары бар.