Институт туралы

Институт қызметінің негізгі мақсаты мен міндеттері: Тарих, этнология, антропология ғылымдары саласында іргелі және қолданбалы ғылыми зерттеу жұмыстарын жүргізу.  

Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты КСРО Ғылым академиясы Қазақстандық филиалының Тіл, әдебиет және тарих институты базасы негізінде құрылды. 1991 ж. құрамынан Ә.Х. Марғұлан атындағы Археология институты бөлініп шыққаннан кейін Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты болып атала бастады. Институт – Қазақстанның тарих ғылымының жетекші зерттеу орталығы.

Институт жұмысының негізгі мазмұны отандық тарихтың, этнологияның, антропологияның, тарихнаманың, тарихи демографияның, мәдениет және ғылым тарихының, этносоциологияның іргелі мәселелерін зерттеуге, сонымен қатар ғылыми зерттеудің жаңа әдістерін айналымға енгізуге негізделген. Ғылыми жұмыстардың нәтижелері көптеген іргелі зерттеулерде, монографиялық еңбектерде, мақалалар мен конференциялар жинақтарында, құжаттық зерттеулерде көрініс тапты. Институт бірқатар заңдық актілерді, тұжырымдамалық құжаттарды, соның ішінде Қазақстандағы тарихи сананы қайта жаңғырту тұжырымдамасын дайындауға қатысты. Қазақ халқы мен мемлекеттігінің қалыптасуы және Орталық Азия мемлекеттері жүйесіндегі Қазақ мемлекеттілігінің алатын орны жөніндегі мәселелер «Қазақстан феодализм дәуірінде», «Қазақстан, Орта және Орталық Азия ХVI-XІX ғ. бас кезінде», «Абылай және Кенесары», «Ортағасырлардағы ұйғырлар, жалайырлар, наймандар мен керейлер», «Ортағасырлық ұйғырлар, жалайырлар, наймандар мен керейлер тарихының очеркі» және т.б. ұжымдық еңбектерде көрініс тапты. Қазақстандағы патшалық аграрлық саясаттың мәселелері, «Алаш Орда» тарихы, 1917 революция, жұмысшы табы, шаруалар, ұлт зиялыларының тарихы, Қазақстанның дәстүрлі құрылымының қызмет етуі мен тасымалдануының әлеуметтік-экономикалық қырлары, күштеп ұжымдастыру тарихы, Ұлы Отан соғысы жылдарындағы республика тарихы бойынша кешенді зерттеулер жүргізілді. 1993-1994 жж. қазақ және орыс тілдерінде «Көне заманнан бүгінгі күнге дейін Қазақстан тарихы» очеркі шығарылды. Бұл посткеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихы бойынша алғашқы зерттеу. Академик Ә.Х. Марғұланның «Қазақтар», «ХVIІІ-XX ғғ. қазақтардың этникалық аумағы» атты іргелі еңбектеріне ұлттық өнер туралы этнографиялық сюжеттер арқау болған. Институт ұзақ мерзімді «Қазақстан Республикасы: тарих және қазіргі кезең» іргелі зерттеу бағдарламасын жүзеге асырды. Өткен тарихымыздың өзекті мәселелерін зерттеу барысында Институт қазақтардың этникалық тарихы, орта ғасырлардағы және қазіргі кездегі қазақ қоғамын қалпына келтіру, ұлттық тәуелсіздік жолындағы қазақ халқының күресі, ұлттық мемлекеттіліктің қалыптасуы, тоталитарлық жүйе тұсындағы Қазақстанның дамуы және т.б. мәселелерді зерттеуде үлкен табыстарға қол жеткізді.

Институттың басым ғылыми-зерттеу жұмыстары мынадай бағыттарда орындалады: қазақтардың этногенез және этникалық тарихы мәселелері; Қазақстанның әдіснама және тарихнамалық мәселелері; ұлттық мемлекеттілік және ұлттық қауіпсіздік мәселелері; қыпшақтану; ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының әлеуметтік-саяси және экономикасының өзекті мәселелері.

Республикада түрлі кезеңдерде тарих, археология, этнография ғылымдарының дамуына және ірі ғылыми мамандарды дайындауға ҚазКСР ҒА академиктері М.О. Әуезов, Ә.Х. Марғұлан, А.Н. Нүсіпбеков, С.Н. Покровский, Р.Б. Сүлейменов, С.В. Юшков, мүше-корреспонденттері Е.Б. Бекмаханов, Г.Ф. Дахшлейгер, Б.С. Сүлейменовтер айтарлықтай үлес қосты. Тәуелсіз Қазақстанның тарих ғылымының дамуы мен басым ғылыми бағыттарын анықтаудағы ҚР ҰҒА академиктері М.Қ. Қозыбаев, Б.А. Төлепбаев, К.Н. Нұрпейіс, М.Х. Асылбеков, О. Смағұловтардың орны ерекше. Институттың құрылуы мен қалыптасуында, оның ғылыми бағыттарын анықтау мен ұлттық кадрларды дайындауда бұрынғы КСРО ҒА институттары мен ресейлік ғалымдар: А.М. Панкратова, С.В. Бахрушин, Б.Д. Греков, Н.М. Дружинин, М.П. Вяткиндер үлкен рөл атқарды.

1988 ж. маусымынан 2002 ж. қаңтары аралығында Институт директоры ҚР ҰҒА академик М.Қ. Қозыбаев (1931-2002) болды. Одан кейін Ш.Ш. Уәлиханов атындағы ТЭИ институтының директоры болған тарих ғылымдарының докторы, профессор М.Қ. Қойгелдиев – ХХ ғ. басындағы қазақ халқының ұлт-азаттық көтерілістері: Алаш және Алаш Орда қозғалысы, ұлт зиялыларының қызметі жөніндегі мектептің негізін салушы. 2006-2007 жж. саяси ғылымдар докторы, професор Камал Низамұлы Бұрханов, 2008-2011 жж. тарих ғылымдарының докторы Саттар Фазылұлы Мәжитов, 2011-2017 ж. маусым аралығында тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі Ханкелді Махмұтұлы Әбжанов Институтты басқарды. Қазіргі кезде Институтты тарих ғылымдарының докторы, профессор Зиябек Ермұханұлы Қабылдинов басқарып отыр. Институт зерттеулерінің басты бағыттары: отандық тарих, этнология, антропология, тарихнама, тарихи демографияның іргелі мәселелерін кешенді зерттеу, сондай-ақ ғылыми зерттеулердің жаңа әдістерін енгізу болып табылады.

Ғылыми жұмыстардың нәтижелері көптеген іргелі зерттеулерде, монографиялық еңбектерде, құжаттық зерттеулерде, оқулықтарда, бірқатар заңнамалық актілерде, ҚР директивалық құжаттарында көрініс тапты.