2026 жылдың 17–30 шілде аралығында «Қазақстандық Оралдағы қазақ-орыс қатынастарының спецификасы: идеология мен практиканың өзара байланысы тарихи аспектіде» (ЖТН AP23487682) атты гранттық қаржыландыру жобасының күнтізбелік жоспарына сәйкес Институттың жетекші ғылыми қызметкері, тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор Г.А. Шотанова және аға ғылыми қызметкер, PhD М.Т. Морякова Ресей Федерациясының Санкт-Петербург қаласына ғылыми іссапарды жүзеге асырды.
Ғылыми сапардың негізгі мақсаты зерттеу тақырыбына қатысты деректер мен материалдарды жинақтау болды.
1) Ғылыми-іздестіру жұмыстары
Ресей ұлттық кітапханасының қорларында жүргізілген жұмыс жоба тақырыбының негізгі мәселелерін қамтитын және тарихнама, әскери-әлеуметтік құрылым, жаратылыстану ғылымдары мен әлеуметтік-мәдени аспектілерді біріктіретін әдебиеттер мен мерзімді басылымдарға кешенді шолу жасауға мүмкіндік берді.
Қазақ-орыс байланыстарын ғылыми тұрғыдан зерделеуде дипломатия тарихына, дала элиталарына және Ресей империясының қазақ қоғамындағы орнына арналған тарихнамалық еңбектер маңызды орын алады. Зерттеудің деректік негізін XVIII–XIX ғасырлардағы іргелі еңбектер құрайды. Олардың қатарында В.В. Вельяминов-Зерновтың зерттеулері, Археографиялық экспедиция жариялаған құжаттар, сонымен қатар И.М. Васильев пен А.М. Гайсиннің редакциясымен жарық көрген Ресей–Орта Азия қатынастарына арналған арнайы жинақтар және сауда мен кеден ісінің тарихына қатысты ғылыми басылымдар ерекше маңызға ие.
Патшалық биліктің қазақ саяси элитасымен өзара қарым-қатынасына арналған заманауи академиялық зерттеулер А.Ю. Быковтың монографияларында, О.Е. Гундованың диссертациялық еңбегінде, сондай-ақ И.С. Игдавлетов пен В.Н. Шкуновтың сауда дипломатиясына арналған зерттеулерінде жан-жақты қарастырылған. Басқарудың ұйымдастырушылық-құқықтық тетіктерін зерделеуде XIX ғасырдағы Ресей заңнамасының эволюциясын көрсететін тиісті әліпбилік көрсеткіштері бар «Ресей империясының заңдарының толық жинағы» аса құнды дерек ретінде қарастырылады.
Зерттеудің келесі маңызды бағыты Қазақстандық Орал өңіріндегі әскери-әлеуметтік институттар мен табиғи-географиялық факторларды қарастыру болды. Бұл өңір казактар мен көшпелі халықтардың үздіксіз өзара әрекеттесу кеңістігі ретінде қалыптасты. Орал (Жайық) казак әскерінің тарихы А.М. Дубовиков, В.И. Даль, К.К. Абаза, В.С. Пешков, С.П. Курноскин және И.Г. Рознердің классикалық және қазіргі зерттеулері негізінде талданды. Салыстырмалы талдау жасауға Ф. Стариков, А.В. Венков, О.О. Антропов және А.В. Курышевтың Орынбор, Дон, Астрахань және Еділ казак әскерлеріне арналған еңбектері мүмкіндік берді.
Сонымен қатар, А.А. Чибилевтің және С.И. Соколов пен Е.А. Агелеуовтың еңбектерінде көрініс тапқан Орал бассейнінің табиғи-географиялық ерекшеліктері табиғи-климаттық факторлардың шаруашылық жүргізуге және жерлерді межелеу үдерістеріне тигізген ықпалын бағалауға мүмкіндік береді.
Кітапхананың газет қоры да ерекше деректік маңызға ие болды. Онда қазақтарға қатысты мәліметтер «Тургайская газета», «Киргизская степная газета», «Уральские войсковые ведомости» және басқа да мерзімді басылымдарда сақталған.
Мерзімді басылымдармен қатар, өңірдің және Жайық (Орал) казак әскерінің мәртебесінің эволюциясын көрсететін архивтік құжаттар да маңызды орын алады. Атап айтқанда, Қасиетті Басқарушы Синодтың (796-қор) құжаттары орталықтың конфессиялық және әкімшілік саясатын айқын көрсетеді. Бұл материалдар 1736 жылғы жергілікті деңгейдегі шіркеу жанындағы часовнялар салуға қатысты өтініштерден бастап, 1775 жылғы қайта ұйымдастыруға дейінгі кезеңді қамтиды. Дәл осы реформа барысында Жайық өзені Орал деп, ал Жайық казак әскері Орал казак әскері болып қайта аталып, басқару құрылымының жаңартылуы және Пугачев көтерілісі туралы тарихи жадыны әлсірету саясаты жүзеге асырылды.
Шекарааралық өзара іс-қимылдың практикалық қырлары орталық ведомстволардың қорларында көрініс тапқан. XIX ғасырдың басындағы Мануфактуралар және ішкі сауда департаментінің материалдары шекаралық сауданы құқықтық реттеу, Орынбор кеденінің қызметі, Орал қаласының инфрақұрылымдық дамуы және дәстүрлі шығыс сауда бағыттарының біртіндеп жалпыресейлік кеден жүйесіне кіріктірілгенін дәлелдейтін фискалдық жаңалықтар туралы мәліметтер береді.
Осылайша, қарастырылған құжаттар кешені – орталық ведомстволардың материалдары, заңнамалық актілер, академиялық еңбектер, жаратылыстану бағытындағы зерттеулер, деректанулық жарияланымдар мен революцияға дейінгі мерзімді басылымдар – зерттеуіміздің ғылыми-деректік базасын едәуір толықтырды және оның репрезентативтілігін қамтамасыз етті.
2) Кездесулер және тәжірибе алмасу
Ресей ғылым академиясы Санкт-Петербург тарих институтының директоры, Ресей ғылым академиясының корреспондент-мүшесі А.В. Сиреновпен өткен кездесуде тарихнамалық тәсілдерді ықпалдастырудың негізгі бағыттары талқыланды.
Ғылыми консультациялар Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің Тарих институтында жалғасты. Оған институт директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор А.Х. Даудов, Славян және Балқан елдері тарихы кафедрасының меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор А.И. Филюшкин, сонымен қатар Ресей тарихы кафедрасының (ежелгі дәуірден ХХ ғасырдың басына дейін) меңгерушісі, тарих ғылымдарының докторы, профессор А.Ю. Дворниченко қатысты. Кездесу барысында шекаралық өңірлерді зерттеудің әдіснамалық негіздері мен тарихи құжаттарды деректанулық тұрғыдан верификациялау мәселелері кеңінен талқыланды.
Сонымен қатар, Ресей этнографиялық музейі директорының ғылыми жұмыстары жөніндегі орынбасары, тарих ғылымдарының кандидаты О.В. Старостинамен кездесу өтті.
