Территория и население Казахстана в ХV – нач. ХХІ вв. (историко-демографическое и социологическое исследование) 2006-2008

Объект исследования: проблема формирования территории и населения Казахстана с ХV  века по настоящее время и ее основные этапы.
Методы исследования: 
-    Анализировать собранных источников.
-    Включить математические и статистические методы изучения.
-    Обрабатывать информационных материалов.
-    Использовать основы исследования историко-социальных и демографических процессов.
-    Структурно-функциональная методология с вычлением элементов системы.
-    Системные элементы и связи в сочетании эвристических начал источников и информационных блоков.
Цель программы:
-    Анализировать источниковедческих и историографических основы демографических процессов в территории Казахстана.
-    Изучить этнических процессов в ХV-ХVІІІ вв.
-    влияние исторических событий в ХV-ХVІІІ вв. на изменение численности и территориального размещения населения;
-    социально-демографические процессы Казахстана в период колониальной политики царской России (ХІХ – нач. ХХ вв.);
-    административно-территориальные изменения в Казахстане в ХХ в.;
-    основные факторы и направления социально-демографического развития населения Казахстана в Советский и в современный период и др.
Полученные результаты: В ходе проведения исследования были достигнуты следующие научные результаты:
- проанализированы особенности динамики изменения численности населения Казахстана в ХV-ХVІІІ вв.;
- доказано влияние миграционной политики царской России на численность и этнический состав во второй половине ХІХ – начало ХХ вв.;
- изучены демографические последствия восстании 1916 года;
- определены причины и последствия демографической катастрофы 20-30-х годов ХХ века;
- рассмотрено особенности естественного роста казахской нации в 1960-1980 гг.;
- проанализированы особенности переселенческого процесса в советский период, его влияние на общую численность населения Казахстана, его этнический состав, механическое изменение народонаселения страны;
- исследованы численность и удельный вес казахов в контексте национальной идеи;
- доказано влияние миграционных процессов на численность и этнический состав населения современного Казахстана;
- изучены проблемы оралманов.
Обоснование выбора и направлении исследования. Население является основным источником производительных сил общества. Без использования достоверных сведений о численности населения, о его половозрастном, национальном составе, образовательном уровне и занятости невозможно проводить правильную демографическую политику в государстве. Поэтому изучение социально-демографических процессов в Казахстане имеет не только актуальное научное, но и важное практическое значение, ибо, как отмечают Президент Республики Казахстан Н.А.Назарбаев: «Проведение продуманной демографической политики, которая, с одной стороны, не противоречила бы международным нормам, а с другой, защищала бы интересы коренного населения при возможных массовых миграциях иностранной рабочей силы в республику в случае успеха стратегии быстрого развития» /Назарбаев Н.А. «Стратегия становления и развития Казахстана как суверенного государства». Алма-Ата, 1992. С.46. /.
Объект исследования: комплекс исторических источников по исторической демографии Казахстана, в том числе статистические материалы дореволюционного Казахстана, советского и постсоветского периодов, этнообразующие процессы в истории Отечества, этногенез, проблемы формирования национальной идентичности, инновационные технологии в историческом исследовании. Была прослежена эволюция социально-демографических процессов в динамике национальных отношений в ХY – нач. ХХІ вв. в Казахстане.
Предмет исследования - изучение социально-демегафического аспекта национальной идеи Казахстана.
Источниковой базой исследования явились архивные документы и статистические материалы. В ходе исследования исполнителями проводилась работа по сбору и оброботке статистических материалов Агентства РК по статистике, архивных документов Центрального государственного архива РК, Президентского архива РК.
Методы исследования: общенаучный метод, историко-сопоставительный анализ исторических материалов, приемы аналитико-синтетической обработки эмпирических данных, междисциплинарный подход,  компаративные методы оброботки источников.

 

Проведенная исследовательская работа позволит воссоздать более рельефную картину этно-демографической истории Казахстана.
Всего объем выполненной исполнителями проекта аналитической научно-исследовательской работы составил (в единицах измерения):
Опубликованных научных работ (рус., каз.яз.) – 84;
Подготовленных к выпуску монографий – 1 (каз. яз);
Участие в научных мероприятиях (конференции, форумы, круглые столы и т.д.) – 34;
Всего объем выполненной исполнителями проекта аналитической научно-исследовательской работы составил – 118 ед.
Выступлений в СМИ – 30.
Работают над повышением своей научной квалификации – 2 (работают над кандидатской диссертацией); проведена защита 1 кандидатской диссертации в 2007 г. (К.М. Еримбетова).

 

Монография
 1.    М.Х.Асылбеков, С.Апашева. «Академик Төлеген Тәжібаевтың қоғамдық-саяси және ұстаздық қызметі мен тарихи мұрасың. Алматы, 2006. 11,0 б.т.
Публикации:
1 Асылбеков М.Х. Ќазаќстан халќы ќалай Ұсуде? // Ќазаќ тарихы, Алматы, 2006. № 1.
2 Асылбеков М.Х. Служение науке (Юбилей М.Н.Сдыкова) // Приуралье. 5.01.2006.
3 Асылбеков М.Х. Развитие промышленности и ее сырьевая направленность //Вестник Западно-Казахстанского университета. № 1. 2007. 0,5 п.л.
4 Асылбеков М.Х. Формирование рабочего класса Казахстана // Вестник Западно-Казахстанского университета. №2. 2007. 0,5 п.л.
5 Асылбеков М.Х. Алматы халқының өсіп-өну белестері. Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің Хабаршысы. – Алматы. ақпан, 2008. №2. 0,5 б.т.
6 Асылбеков М.Х. Внешняя миграция в Казахстане. Сборник 60-летия К. Жумагулова. – Алматы, 2008. 0,7 п.л.
7 Асылбеков М.Х. Қазақстандағы демографиялық ахуал. Мәдениет. -№ 8. 2008. 0,5 б.т.
8 Рустемов С.К. 1916 жылѓы кҰтерілістіњ демографиялыќ зардаптары // Ѓылыми журнал. Шет тілдер жєне іскерлік карьера институты. 2006. № 2. 0,5 б.т.
9 Рустемов С.К. Алтын адам // Ќазаќстанныњ жеті кереметі. Астана, 2006, 1 б.т.
10 Рустемов С.К. Тарих // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
11 Рустемов С.К. Тарихнама // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
12 Рустемов С.К. Т‰ркістан автномиялыќ кењестік Республикасы // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
13 Рустемов С.К. Т‰ркістан (Ќоќан) автономиясы // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
14 Рустемов С.К. Т‰ркістан социалистік «Ерікң партиясы // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
15 Рустемов С.К. Т‰ркістан Ғлттыќ бірлігі // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
16 Рустемов С.К. Т‰ркістан Ұлкесі мҒсылмандарыныњ съезі // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
17 Рустемов С.К. Т‰ркістан уезі // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
18 Рустемов С.К. Топчибашев Элимарданбек // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
19 Рустемов С.К. Талап // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
20 Рустемов С.К. СҒлтанѓалиев Мирсаид // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т.
21 Рустемов С.К. Шура-и-улема // Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. 9 т. 0,1 б.т.
22 Рустемов С.К. Шура-и-ислав // Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. 9 т. 0,1 б.т.
23 Рустемов С.К. Шпакский // Қазақстан Ұлттық энциклопедиясы. 9 т. 0,1 б.т.
24 Рустемов С.К. Түркістан өлкесінің 1918-1924 жылдардағы қоғамдық-саяси өмірінің тарихынан // Отан тарихы, 2007. -№ 2. 1 б.т.
25 Рустемов С.К. Татарстан Республикасы ұлттық мұрағатындағы Қазақстан тарихына қатысты деректер // Қазақстан мұрағаттары. 2007. -№ 2. 0,5 б.т.
26 Рустемов С.К. 1917 жылғы саяси өзгерістер жағдайындағы алаш қозғалысы және башқұрт ұлттық саяси элитасы // Отан тарихы. 2007. -№ 4. 0,5 б.т.
27 Рустемов С.К. 1917-1918 жылғы ашаршылықтың зардаптары // Қазақстан мұрағаттары. 2007. -№ 2. 0,5 б.т.
28 Рустемов С.К. 1917-1918 жж. Түркістандағы ашаршылық және оның зардаптары // Қазақстан мұрағаттары. –Алматы, 2008. № 2. 1 б.т.
29 Кудайбергенова А.И. ХХІ ѓасырдыњ басындаѓы Ќазаќстанныњ этнодемографиялыќ дамуы. Вестник ЖенПИ, серия «Историческаяң 2006, № 2, 0,5 б.т.
30 Кудайбергенова А.И. ХХ ѓасырдыњ басындаѓы Ќазаќстандаѓы кҰші-ќон. //Ќаз¦У Хабаршысы, баспада.
31 Кудайбергенова А.И. ХІХ ѓасырдыњ соњы ХХ ѓасырдыњ басындаѓы Сыр Ұњірі халќыныњ этнодемографиялыќ дамуы  // Отан тарихы, 2006, №3, 0,5 б.т.
32 Кудайбергенова А.И. Батыс Ќазаќстан Ұњірініњ тарихы // (4-тарау 1920-1930 жылдардаѓы Батыс Ќазаќстан 4.1. ¤њірдіњ єкімшілік-территориялыќ ќҒрылымы жєне халќы; Ќолжазба т‰рінде.
33 Кудайбергенова А.И. Батыс Ќазаќстан Ұњірініњ тарихы // 6-тарау. Тєуелсіздік кезењдегі Батыс Ќазаќстан. 6.1. Демографиялыќ ахуал. Ќолжазба т‰рінде.
34 Кудайбергенова А.И. Патшалы Ресейдіњ отарлыќ саясаты кезењіндегі Ќазаќстандаѓы этнодемографиялыќ процестер (ХІХ ѓ. соњы – ХХ ѓ. басы). //Ќазаќ тарихы, 0,5 б.т. Ұндірісте.
35 Кудайбергенова А.И. Ќазаќстандаѓы кҰші-ќон мєселесі мҒраѓат деректерінде. // Ќазаќстан мҒраѓаты. 2006. № 3. 0,5 б.т.
36 Кудайбергенова А.И. ХХ ѓасырдыњ басындаѓы Ќазаќстандаѓы кҰші-ќон. //Ќаз¦У Хабаршысы, баспада. 2007. 0,5 б.т.
37 Кудайбергенова А.И. ХІХ ѓасырдыњ соњы ХХ ѓасырдыњ басындаѓы Сыр Ұњірі халќыныњ этнодемографиялыќ дамуы  // Отан тарихы, 2007, №3, 0,5 б.т.
38 Кудайбергенова А.И. Батыс Ќазаќстан Ұњірініњ тарихы // (4-тарау 1920-1930 жылдардаѓы Батыс Ќазаќстан 4.1. ¤њірдіњ єкімшілік-территориялыќ ќҒрылымы жєне халќы; Орал, 2007. 0,5 б.т.
39 Кудайбергенова А.И. Батыс Ќазаќстан Ұњірініњ тарихы // 6-тарау. Тєуелсіздік кезењдегі Батыс Ќазаќстан. 6.1. Демографиялыќ ахуал. Орал, 2007. 0,5 б.т.
40 Кудайбергенова А.И. Патшалы Ресейдіњ отарлыќ саясаты кезењіндегі Ќазаќстандаѓы этнодемографиялыќ процестер (ХІХ ѓ. соњы – ХХ ѓ. басы). // Ќазаќ тарихы, 0,5 б.т. Ұндірісте.
41 Кудайбергенова А.И. Ќазаќстандаѓы кҰші-ќон мєселесі мҒраѓат деректерінде. // Ќазаќстан мҒраѓаты. 2007. № 3. 0,5 б.т.
42 Кудайбергенова А.И. Қазақстан дүнгендері: саны мен құрамының динамикасы (1897-2007 жж.). Отан тарихы. № 2. 2007. 0,5 б.т.
43 Кудайбергенова А.И. ХХ ғ. 20-40 жж. Қазақ жазуын латын графикасына көшіру мәселесі және оны жүзеге асыру барысы. Жинақта. –Алматы, 2007. 1 б.т.
44 Кудайбергенова А.И. 1916 ж. Көтерілістің демографиялық зардаптары. Отан тарихы, 2007. -№ 4. 0,9 п.л.
45 Кудайбергенова А.И. Қазақстандағы дүнгендер: саны мен құрамының динамикасы (1897-2007 жж.) // Отан тарихы, 2007. -№ 2. 0,5 б.т.
46 Кудайбергенова А.И. Қазақстандағы көші-қон мәселесі мұрағат деректерінде // Қазақстан мұрағаты. 2007. -№ 3. 2 б.т.
47 Кудайбергенова А.И. Қазақстандағы көші-қон және тіл мәселесі. //Қоғам және дәуір. № 2. 0,7 б.т.
48 Кудайбергенова А.И. Қазақстандағы көші-қон мәселесі мұрағат деректерінде. Қазақстан мұрағаттары. № 1. 2008. 1,2 б.т.
49 Кудайбергенова А.И. ХХІ ғ. басындағы Қазақстанның демографиялық дамуы. //Абай атындағы ҚазҰПУ Хабаршысы. Тарих сериясы.Алматы, 2008. -№ 3. 0,6 б.т.
50 Кудайбергенова А.И. Көші-қонның Алматы қаласы халқының ұлттық құрамындағы өзгерістерге әсері. //ҚазМУ хабаршысы, 2008, баспада. 0,5 б.т.
51 Кудайбергенова А.И. ХІХ ғ. 20-жж. ұлттық интеллигенцияның көші-қонға байланысты ұстанымдары. //Қоғам және дәуір. № 3. 0,8 б.т.
52 Кудайбергенова А.И. 1939 жылғы Бүкілодақтық халық санағының Қазақстанда жүргізілуі. //Қазақ тарихы. 2008. (баспада). 0,9 б.т.
53 Кудайбергенова А.И. Народы Казахстана: динамика численности и состава дунган (1897-2007 гг.). //Вестник АН РФ. Серия историческая. Москва, 2008. № 7. (в печати).  0,6 п.л.
54 Кудайбергенова А.И. Демографические последствия восстания 1916 года. Сборник статей. Институт истории и Москва, 2008. 1 п.л.
55 Еримбетова К.М. Кеңес мемлекетінің 1960-1990 жылдардағы Қазақстандағы көші-қон саясаты (тарихи-демографиялық аспект). Т.ғ.к. дисс.авторефераты. –Алматы, 2007. -30 б. 1,8 б.т.
56 Еримбетова К.М. Кеңес мемлекетінің тұрғындары қоныстандыру және көші-қон саясатының кейбір мәселелері // ҚР ҰҒА хабаршысы. 2007. -№ 3. 0,5 б.т.
57 Еримбетова К.М. Қазіргі кезең көші-қон тенденциялары. //Қоғам және дәуір. № 2. 0,5 б.т.
58 Ењсенов Ќ.А. ЌХР келген кҰш (1950 жылдар) // Отан тарихы, 2006 . № 4.
59 Ењсенов Ќ.А. Ќазаќстанѓа шешен-ингуштардыњ кҰшіріліп келуі мен кері ќайтуы (1940-1950 жж.) // Отан тарихы, 2006, № 3.
60 Ењсенов Ќ.А. Ќазаќ мемлекеті ќай дєуірден басталады? // Жас ќазаќ. Алматы, 2006. 20 ќазан.
61 Ењсенов Ќ.А. Академик М.Ќ.Ќозыбаевтыњ Ғлттар жҰніндегі зерттеулері // Центр Евразии. Семей, 2006. № 5.
62 Ењсенов Ќ.А. «Ќазаќстандаѓы кҰші-ќон процестерініњ тарихнамасы (1926-1959)ң. Т.ғ.к. ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған дисс. Авторефераты. -Алматы, 2007, 1,8 б.т.
63 Ењсенов Ќ.А. Қазақстан халқының ұлттық құрамындағы өзгерістер (1926-1959 жж.) // Қазақ тарихы, 2007, № 4.  0,5 б.т.
64 Ењсенов Ќ.А. Қазақстанға көшірілген халықтар тарихынан // Отан тарихы. 2007. -№ 4. 0,5 б.т.
65 Ењсенов Ќ.А. Қытай Халық Республикасынан Қазақстанға келген көш (1953-1959 жж.). //Қазақ тарихы. -№ 6. 2007. 0,5 б.т.
66 Ењсенов Ќ.А. ҚХР-нан келген көш 50 жж. //Қоғам және дәуір. № 2. 0,5 б.т.
67 Ењсенов Ќ.А. Қазақстан халқының ұлттық құрамы (ХІХ ғ. соңы – ХХ ғ. басы) //Қазақ тарихы. 0,5 б.т.
68 Ењсенов Ќ.А. Оңтүстік Қазақстан жерлеріне өзге ұлт өкілдерінің қоныстануы. //ҚазМУ Хабаршысы. Тарих сериясы. 2008. № 4. 0,5 б.т.
69 Омарова Г. Алматы ќаласыныњ демографиялыќ ахуалы (1926-1939 жж.). // Ќазаќ тарихы, №1, 2006.
70 Омарова Г.А. Алматы ќаласыныњ демографиялыќ жаѓдайы (1939-1959 жж.). // Отан тарихы, 2006, №2.
71 Омарова Г.А. Т‰ркістан Сібір-темір жолы // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т. А., 2006.
72 Омарова Г.А. Т‰ркісібке жєрдемдесу комитеті // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т. А., 2006.
73 Омарова Г.А. Б. С‰лейменов // Ќазаќстан ¦лттыќ энциклопедия. 8 т. А., 2006.
74 Омарова Г.А. Қазақстан Республикасы халқының саны мен құрамындағы өзгерістер  // Отан тарихы, 2007, № 4. 0,8 б.т.
75 Омарова Г.А. Верный бекінісінің салыну тарихынан (баспада). 0,5 б.т.
76 Омарова Г.А. Тәуелсіздік жылдарындағы Алматы қаласы халқы (1989-2007 жж.). //Қоғам және дәуір. № 4. 0,5 б.т.
77 Омарова Г.А. 20-30 жж. ашаршылықтың Алматы қаласындағы көрінісі. Туған өлке. № 4. 0,5 б.т.
78 Омарова Г.А. Алматы халқының ұлттық және сандық құрамындағы өзгерістер (1854-2007 жж.) //ҚазМУ Хабаршысы. Тарих сериясы. 2008. № 4. 0,5 б.т.
79 Салимгереева Ш.А. Ақтөбе қаласының соғыстан кейінгі экономикалық дамуы. Абай ат. ҚМПУ. 2007. 0,5 б.т.
80 Салимгереева Ш.А. ХІХ ғ. аяғы – ХХ ғ. бас кезіндегі Ақтөбе қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуы. Абай ат. ҚМПУ. 2007. 0,5 б.т.
81 Салимгереева Ш.А. Ақтөбе қаласы халқының білім деңгейіндегі өзгерістер (1897-1999 жж). Отан тарихы. 2007. № 4. 0,5 б.т.
82 Салимгереева Ш.А. Ақтөбе өңірі халқының ұлттық құрамындағы өзгерістер (1897-2006 жж.). Қоғам және дәуір. № 2. 0,5 б.т.
83 Салимгереева Ш.А. Ақтөбе өңірі халқының өсіп-өнуі (1897-2007 жж.). Абай атындағы ҚҰПУ Хабаршысы.  Тарих сериясы. –Алматы, 2008. 0,5 б.т.(баспада).