Тарихи демография және Қазақстан халқы ассамблеясы бөлімі

«Тарихи деография және Қазақстан халқы Ассамблеясы» бөлімі Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институты құрылымдық бөлімшелерінің бірі болып табылады.

1994 ж. 5 желтоқсанындағы Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының №21 бұйрығы бойынша Институт құрылымында бірқатар өзгерістер жүрді. Соның ішінде Қазақстанның қоғамдық-саяси өмірі бөлімі мен Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық проблемалары тарихы бөлімі деп аталатын екі бөлім өзгерістердің нәтижесінде: Кеңес дәуіріндегі Қазақстан тарихы; Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық және саяси проблемалары; Тарихи демография деп аталатын үш бөлім болып қайта құрылады.

1994-1995 жж. Қазақстанның тарихи демографиясы бөлімі меңгерушісі қызметін ҚР ҒА корреспондент-мүшесі, т.ғ.д., профессор М.Х. Асылбеков атқарды. Бөлімде қызмет істегендер: тарих ғылымдарының кандидаттары Ю.И. Романов, А.Ш. Алтаев, Н.Г. Пан, Т.С. Құлтаев Л.Т. Балақаева, ғылыми қызметкерлер С.Т. Қазиев, К.Т. Тоғыбаев.

Сондай-ақ, 1995 ж. Тарих және этнология институтында бірқатар құрылымдық өзгерістер жүреді. Соның бірі Жаңа заман тарихы мен тарихи демография бөлімдері біріктіріліп, Қазақстанның жаңа заман тарихы және тарихи демография бөлімі болып қайта құрылды.

1994-2001   жж. аралығында Қазақстанның жаңа заман тарихы  және тарихи демография бөлімінің меңгерушісі қызметін ҚР ҰҒА корреспондент-мүшесі, т.ғ.д., профессор М.Х. Асылбеков атқарды.

Қазақстанның жаңа заман тарихы мен тарихи демография бөлімінің екіге бөлінуі негізінде 2007 жылдың 10 маусымында «Тарихи демография және әлеуметтік процестер» бөлімі болып ашылды. Жаңадан құрылған бөлімнің меңгерушісі болып тарих ғылымдарының кандидаты, доцент   С.К. Рүстемов тағайындалды.

Бөлімнің негізін қалаушы – Қазақстанның көрнекті ғалымы, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым және техника қайраткері, тарих ғылымдарының докторы, профессор, бас ғылыми қызметкері Асылбек Мәлік-Айдар Хантемірұлы (1929.15.01 – 2015.15.05) болды.

М.-А.Х. Асылбек Қазақстанның тарихшы-демографтарының көшбасшысы еді. Осы саладағы өзінің ғылыми мектебін құрып, жоғары білікті ғылыми ізбасарларын даярлаған. Оның жетекшілігімен 12 ғылым докторлары, 47 ғылым кандидаттары диссертациялар қорғады.

Өнегелі шәкірт, ұлағатты ұстаз белестерінен өткен академик              М.-А.Х. Асылбек өмірінің соңғы жылдары дамып келе жатқан отандық тарих ғылымындағы тұлғатану саласына да өзіндік үлесін қосқан. Оның жетекшілігімен және қатысуымен қазақтың көрнекті қайраткерлері Ә. Бөкейхан, М. Тынышпаев, Т. Рысқұлов және т.б., танымал ғалым-ұстаздар А.М. Панкратова, П.Г. Галузо, С.Б. Бәйішев А.Н. Нүсіпбеков, Б.С. Сүлейменов, Т. Тәжібаев, Б.А. Төлепбаев, Г.Ф. Дахшлейгер, Р.Б. Сүлейменов, Қ. Қозыбаев және Ж.Қ. Қасымбаевтың ғылыми мұрасы мен қызметіне арналған диссертациялық жұмыстар қорғалып, монографиялық еңбектер мен мақалалар жарық көрген.

М.-А.Х. Асылбек 351 ғылыми еңбектерінің, оның ішінде 22 монографияның авторы болған.

Ал 2012 жылдың 1 наурызында бөлім «Халықтану және тарихи тұлғатану мәселелері» бөлімі, 2019 ж. 30 сәуірде «Тарихи демография және Қазақстан халқы Ассамблеясы» бөлімі болып қайта құрылды. Осы 2012 жылдан 2019 жылдың желтоқсан айының соңына дейін аталған бөлімді тарих ғылымдарының докторы, доцент, бас ғылыми қызметкері А.И. Құдайбергенова бөлім меңгерушісі қызметін үзіліссіз атқарып келді.

А.И. Құдайбергенова  4 монография, 200-ге жуық мақалалардың авторы. Оның жетекшілігімен 2 ғылым кандидаты, 1 PhD докторы, 1 тарих магистрі диссертацияларын сәтті қорғады.

Еуразиялық ғылыми-зерттеу институты тарапынан қолдау көрсетілген ERI/2015-004 номерлі «Қазақстандағы түрік-месхеттер: тарихи-демографиялық талдау» тақырыбындағы 2016-2017 жж. арналған халықаралық ғылыми іргелі жобаларға жетекшілік етті.

Осы уақыт аралығында бөлімде тарих ғылымдарының кандидаттары: Қ.М. Ерімбетова, А.С. Уалтаева, Қ. Еңсенов, Ш.А. Салимгереева, PhD докторанттар Т.Ә. Әпендиев, Қ.М. Мурзаходжаев және ғылыми қызметкерлер К.А. Саркенова, Г.А. Омарова, А.Ж. Абуов, А. Альмағамбетова қызмет атқарды.

2020 жылдың 05 қаңтарынан бастап бөлімнің негізін қалаушы ҚР ҰҒА академигі, т.ғ.д., профессор Асылбек Мәлік-Айдар Хантемірұлының соңғы дайындаған шәкірттерінің бірі ЖҒҚ, PhD доктор Т.Ә. Әпендиев бөлім меңгерушісі қызметіне тағайындалды.

Т.Ә. Әпендиев 3 ұжымдық монографияның, Отандық және шетелдік (Thomson Reuters, Scopus) ғылыми деңгейі жоғары журналдарда, халықаралық және республикалық конференция жинақтарында жарық көрген 50-ге жуық ғылыми мақалалардың және де  тарих саласы бойынша бірнеше Отандық ғылыми кітаптардың құрастырушыларының бірі. Сонымен қатар, 1946 жылдан бастап шығатын, әлемнің 73 еліне таратылатын ҚР ҰҒА ғылыми 8 академиялық журналдарының редакторы.

Еңбек жолында көптеген марапаттармен, алғыс хаттармен, үздік грамоталармен марапатталған және 2018 жылғы Ғылым саласындағы жас ғалымдарға арналған мемлекеттік стипендияның  иегері. Сондай-ақ 2019 жылы «АЛТЫН ГОЛБУС» халықаралық білім мен ғылым және мәдениетті дамытудың оқу-әдістемелік, ғылыми-инновациялық академиясының «ҚР Білім және мәдениет саласындағы үздік қызметкерлердің «Алтын кітап» атты республикалық энциклопедиялық жинағына енгені үшін, кәсіби саласында жеткен нәтижелі жетістіктері мен үздік қызметі үшін «Үздік маман» төсбелгісімен марапатталған. 2012-2016 жылдар аралығында шет елдерде (Түркия, Германия, Мәскеу т.б.) білімін жетілдірген.

Диссертация тақырыбы: «Қазақстандағы ХІХ ғ. Соңы мен ХХІ ғ. бас кезіндегі неміс диаспорасы (әлеуметтік демографиялық қыры». Ғылыми жетекшілік еткен  бөлімнің бас ғылыми қызметкері, т.ғ.д., доцент А.И. Құдайбергенова.

Қазіргі уақытта бөлімде: бөлім меңгерушісі, PhD доктор, жетекші ғылыми қызметкер Т.Ә. Әпендиев;  т.ғ.д., профессор, бас ғылыми қызметкер А.И. Құдайбергенова; т.ғ.к.,, доцент, қ. профессор, жетекші ғылыми қызметкер А.С. Уалтаева; т.ғ.к., жетекші ғылыми қызметкер Ш.Сәлімгереева; PhD докторант, ғылыми қызметкер К.М. Мурзаходжаев; PhD докторант, ғылыми қызметкер Б.Н. Жүнісова, гуманитарлық ғылымдар магистрі, ғылыми қызметкер Г.А. Омарова сынды ғалымдар жұмыс істеп келеді.

Бөлім қызметкерлері гранттық «ХVІ ғасырдың екінші жартысы мен ХХІ ғасырдың бас кезі аралығындағы Қазақстан территориясы мен халқы (тарихи демографиялық талдау), «ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХІ ғасырдың бас кезі аралығындағы Қазақстан халқының әлеуметтік-демографиялық дамуы», «Қуғын-сүргін» санағы (Қазақстан халқы 1937 және 1939 жылдардағы Бүкілодақтық халық санақтары бойынша: қорытындылары және сабақтары), «Қазақстан халқының көпэтностық құрамының қалыптасуы мен дамуы (ХІХ ғасырдың екінші жартысы – ХХІ ғасырдың бас кезі)», 2015-2016 жылдарға «Халық тарих толқынында» басымдығы бойынша «Қазақстан түркі халықтары: тарихи-демографиялық талдау (ХІХ ғ. соңы – ХХІ ғ. басы)» деген тақырыптар бойынша іргелі ғылыми-зерттеу жұмысын жүргізді.

Қазіргі кезде бөлім қызметкерлері тарихи демография, оның әдістемесі, Қазақстанның халықтану тарихы, саяси қуғын-сүргін тарихын, соның ішінде 2018-2020 жылдарға арналған гранттық «АЛЖИР-де азап шеккен аналар тағдыры (1938-1953 жылдар)» гранттық жоба бойынша және «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми тарихи картасы жобасын талдамалық зерттеу, өзектілігін арттыру және ақпараттық қолдау» деген мемлекеттік тапсырыс бойынша да іргелі зерттеу жұмыстарын жүргізуде.

Бөлім қызметкерлерінің зерттеу жұмысының нәтижелері монографиялар түрінде көпшілік ғылыми қауымға ұсынылуда.

 

Бөлімде орындалған монографиялар:

  1. Население Казахстана по Всесоюзной переписи населения 1939 года. В 5-ти томах / Составители: М.Х. Асылбеков, К.А. Енсенов, А.И. Кудайбергенова, Г.А. Омарова, Ш.А. Салимгереева, А.С. Уалтаева. и др. 1 том. – Алматы: Арыс, 2009. – 400 с.
  2. Асылбеков М.Х., Козина В.В. Народонаселение Казахстана в условиях суверенитета. – Алматы: Тарих тағылымы, 2010. – 152 с.
  3. Құдайбергенова А.И. Қазақстандағы көші-қон үрдістерінің тарихи демографиялық қыры (1917-1991). – Алматы: Елтаным, 2011. – 416 б.
  4. Уалтаева А.С. Население малых городов Казахстана. – Алма-Ата: Веретельников, 2011. – 210 с.
  5. Асылбек М-А.Х., Ниязханқызы Г. Тәуелсіз Қазақстан халқының көші-қоны: (1991-2010 жж.). – Өскемен; Д. Серікбаев атындағы ШҚМТУ, 2013. – 156 б.
  6. Асылбек М-А.Х., Асылбекова Ж.М. Социально-демографическое развитие населения Казахстана в 1926-1939 гг. – Алматы: Қазақ университеті, 2016. – 146 с.