Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімі

otdel

Бөлім меңгерішісі: ЖҒҚ, т.ғ.к., доцент А.Қайпбаева

Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімі тарих ғылымының теориялық-методологиялық күрделі мәселелерімен қатар ұлттық тарихнаманың басым бағыттары, көшпелі халықтардың тарихи жады, дәстүрлі ауызша тарихы, деректану және тарихи информатика, ауызша тарих және қазіргі қоғамдағы тарихи сана, тарихи білім туралы кең ауқымды іргелі зерттеулер жүргізіп келеді.

Соңғы он бес жыл көлемінде бөлімде орындалған жоба жұмыстары аталған мәселелерді зерттеуге арналды. Мәселен, 2003-2005 жж. «Қазақстанның тарихнама және деректану контексінде инновациялық әдістер және зерттеу технологиясы» атты ғылыми-зерттеу жобасы 4 блоктан тұратын бірегей тақырыптық кешенді зерттеуді қарастырды. Атап айтқанда, 1-блок: «1991-2001 жж. Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси дамуы: тарихнамалық және тарих білімінің даму мәселесін талдау. Отандық және шетелдік әдебиеттер»; 2-блок: «Көшпенділер қоғамы және дәстүрлі әлеуметтік-саяси жүйесінің жаңару жағдайында өзгерістер енгізу: иновациялық тіл табысу және талдап түсіндіру; 3-блок: «Қазақстанның тарихы дүниежүзілік internet желісінде және ҚБСА-да (қашықтықтан басқару спутниктік арнасы)»; 4-блок: «Тарихи-гуманитарлық жанрдағы (1986-2001 жж.) басылымдардың және жарияланымдардың электрондық био-библиографиялық тізімдемесі».

 Келесі 2006-2008 жж. арналған ғылыми-зерттеу жобасы «Қазақстан тарихының методологиялық мәселелері: жаңа ғылыми парадигманың орнауы» тақырыбы аясында жүргізілді. Мұнда жобаны атқару жұмысы  төмендегі бағыттар бойынша айқындалды:

  • Жаңа және қазіргі заманғы Қазақстан тарихын методологиялық тұрғыда оқыту;
  • Қазақстан тарихнамасын шетелдік тарихнамалық ақпараттармен қамтамасыз ету;
  • Қазақ тілді тарихи интернет: ғылыми бағыттың қалыптасуы;
  • Қазақстанның (медиевистика) ортағасырлық тарихы бойынша қосалқы тарихи пәндер;
  • Тарихи информатика: методология, тарихнама, технология;
  • Тарихи білімнің методологиялық ұстанымдары;
  • Орта Азия тарихының батыс қоғамтануындағы эпистемологиялық тұрғыда зерттелу жолдары;
  • Қазақстанның тарихындағы тарихи тұлғалар: консорциондық талдау әдістемесі.

Зерттеу нәтижесінде Қазақстан тарихының электронды нұсқасын, қазақ тілді web-сайтын құру, оқу және оқу-әдістемелік құралдар, мақалалар топтамасы, монографиялар жазу жұмыстары жүзеге асырылды. «Қазақстан тарихының тарихнама және методологиялық очерктері» монографиясы жарық көрді. – Алматы: «Искандер», 2007. – 328 б. 2007 жылы Фридрих Эберт атындағы қордың көмегімен «Научное знание и мифотворчество в современной историографии Казахстана» монографиясы жарияланды. – Алматы: Дайк-Пресс, 2007. – 292 с.

2007-2009 жж. бөлім «Ұлттық идея. Тарих: өткені мен болашағы» қолданбалы ғылыми зерттеу жобасына белсенді қатысты.

2009-2011 жылдары бөлімде мемлекеттік тапсырыс бойынша «Саяси-этникалық қаржы және XX-XXI ғғ. арасындағы Қазақстан әлеуеті: методология, тарихнама және тарихи компьютинг» жобасының 6.4 «Қазақстан дүниежүзілік тарихи бағдардың жүйесінде: трансконтиненталды өркениеттің даму ерекшеліктері» тақырыбы бойынша зерттеу жүргізілді. Жобаның негізгі міндеттері 2007-2012 жж. Қазақстан Республикасындағы Мемлекеттік ғылымды дамыту бағдарламасы негізінде ғылыми зерттеулердің алты басым бағыттарының бірі ретінде «Қазақстанның тұрақты дамуының негізі ретіндегі ұлттық идея» тақырыбында әлемдік ғылымға Қазақстанды интеграциялау үшін жағдай жасау міндетін жүктеген. Жобаны орындаушылардың кәсіби бейімділігіне қарай тақырыптық міндеттер төмендегідей блоктарға бөлінді:

  • Блок 1. Дәстүршілік үрдісінің тарихи серпінділігі, XX-XXI ғ.ғ. утилитаризм және модернизм: мәселенің методологиялық аспектілері;
  • Блок 2. Қазақстанның және ТМД елдерінің тарих ғылымы: жекешелендіруден бастап ынтымақтастыққа дейін;
  • Блок 3.Ұлттық-мемлекеттік бөлініс, ұжымдастыру және индустриализация Батыс Қазақстан посттотолитарлы мектебінің бағалауында;
  • Блок 4. Тарихи деректерді деректанулық талдау контексінде компьютерлік өңдеу технологиялары және әдістемелері;
  • Блок 5.Егемен Қазақстан (1991-2006 жж.) тарихын гипермәтіннің көпнұсқалы жүйеде көрсету: қағида және ақпараттық қамтамасыз ету технологиясы;
  • Блок 6. Академик М.Қ. Қозыбаевтың ғылыми мұрасы: қазақ халқының этникалық ренессансы және Қазақстандағы толерантты әлеуеттің құрылуы.Жоба шеңберінде тарихнамалық және деректанулық зерттеулер базасы даярланды, концептуальды және методологиялық әдістер мен тәсілдер жасалды, ҒЗЖ бойынша ғылыми мақалалар топтамасы шығарылды.

Ал 2012-2014 жылдары бөлімде «Қазақстан тарихы және балама тарихнама: тарихи білімнің балама нұсқасына сыни талдау» тақырыбында ғылыми зерттеу жобасы орындалды. Жобаны жүзеге асыру нәтижесінде бірқатар ғылыми жарияланымдар жарыққа шықты.

2015-2017 жж. бөлім қызметкерлері «Халық жадындағы құжаттық хроникалар: пәнаралық синтез әдістерімен деректанулық зерттеу (компьютерлендірілген талдау және мәліметтер базасын құру)» тақырыбындағы гранттық қаржыландыру жобасы бойынша зерттеу жұмысын жүргізді. Жоба жетекшісі: тарих ғылымдарының докторы, бөлім меңгерушісі Г.С. Жүгенбаева. Жобаны орындау мынадай күрделі мәселелерді шешумен жүзеге асты:

  • Проблеманың ғылыми шешімі: халық жады деректерінің зерттеу методологиясы (аналитикалық мәтін); «жадты» тарихнамалық және деректік дефиниция ретінде институализациялау; тарихи экскурс және деректерді панорамалық талдау;
  • Батыс тарихнамашыларының ауызша (фольк) тарихты зерттеудегі методологиялық тәсілдері. Шетел авторларының шығармаларына ғылыми-реферативтік шолу;
  • XVIII-XIX ғғ. Қазақстан. Жад – қазақ этносының ревитализациясы механизмі;
  • Қазақстан 1920-1940 жж. Кеңестік модернизация тәжірибесі тұрғылықты халық жадында;
  • Қазақстан кеңестік режим кезеңінде: ауызша тарих естеліктері (1941-1985 жж.);
  • Қазақстан 1985-1991 жж. Құжатнамалық хрониканың тірі куәгерлері.

Аталған ғылыми-зерттеу жобаларының нәтижелері орындаушылардың ұжымдық монография, мақалалар, баяндамалары түрінде кеңінен сынақтан өткізілді. Бөлім қызметкерлерінің ғылыми зерттеу еңбектері «Отан тарихы»  журналында, электрондық е-history.kz  журналында, сондай-ақ Thomson Reuters,  Scopus мәліметтер базасындағы журналдарға жарияланып келеді.

Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімі жұмысының негізгі бағыты мен ғылыми-зерттеу жобаларының  орындалуы білікті тарихнамашы, деректанушы ғалымдардың шоғырлануымен жүзеге асты.

Өткен 2000-жылдардың ортасынан бері бөлімнің қызметкерлері, белгілі ғалымдар Б.М.Сужиков, Ж.Б.Абылхожин, С.Ф.Мажитов, И.В.Ерофеева, С.А.Жакишева, Қ.Әлімғазинов, Г.С.Жүгенбаева т.б. отандық тарихнамадағы «ақтаңдақтардың» зерттелуіне және тарих ғылымындағы жаңа бағыттардың дамуына қозғау салды.

Әлемдік тарихи ой-сананың басым бағыттары мен дамуына арналған еңбектер, Қазақстан тарихының шетелдік тарихнамасы туралы зерттеулер ұзақ жылдар бөлім меңгерушісі (1989-2012 жж.) қызметін атқарған көрнекті ғалым, т.ғ.к. бас ғылыми қызметкер Б.М.Сужиковтың авторлығымен кеңінен мәлім болды. Кеңестік кезеңдегі Қазақстантанудың шетелдік археографиялық қоры Б.М.Сужиковтың аудармасымен толықтырылса, тәуелсіздік жылдары ғалымның Орталық Азияның жаңа және қазіргі кезеңдегі саяси, әлеуметтік-экономикалық, этникалық, ұлтаралық қарым-қатынастар мәселелері бойынша еуро-американдық зерттеулер негізіндегі талдау жұмыстары отандық тарихнаманың іргелі бағыттарының қалыптасуына елеулі әсер етті. Ғалымның еңбектері, методологиялық зерттеулері өз кезегінде тұтас институт ұжымы атқаратын ұлттық (этнос және этничность) мәселелер тарихына арналған іргелі зерттеу бағыттарын негіздеуге, айқындауға үлес қосты.

Бөлімде 2008-2010 жылдары институт директоры болып қызмет атқарған белгілі ғалым, тарихнамашы С.Ф. Мажитов ұзақ жылдар еңбек етті. Көрнекті тарихшы Е.Бекмахановтың тарихи көзқарасы туралы кандидаттық диссертация және ұлт-азаттық қозғалыс мәселесіне арналған («Народно-освободительное движение в Казахстане ХVIII-начала ХХ вв.: проблемы истории, теории и историографии») докторлық диссертациясын (2007 ж.) қорғаған ғалым азаттық үшін күрес тарихының теориялық-методологиялық негізі, тарихнамалық сұрақтары туралы жетекші ірі маман ретінде қалыптасты. Тарихшы ғалым 2004-2011 жж. жүзеге асырылған мемлекеттік «Мәдени Мұра» бағдарламасына белсене қатысты. Оның жетекшілігімен «Тарих – адамзат ақыл-ойының қазынасы» («Мировая историческая мысль») атты кітаптар сериясы 14-том болып қазақ тілінде жарық көрді. Кәсіби тарихи білім беру бағытындағы жұмыстарға да барынша атсалысып келеді. «Қазақстан тарихы және дүние жүзі тарихы» туралы оқулықтар, Қазақстан тарихының типтік бағдарламасын (бакалавриатқа арналған) әзірлеуге күш салды.

С.Ф.Мажитов бастаған бөлім қызметкерлері академиялық «Қазақстан тарихының» IV-V томдық басылымын шығаруға негізгі орындаушылар ретінде қатысты.

«Мәдени Мұра» бағдарламасының орындалуына бөлімнің басқа да қызметкерлері тартылды. Белгілі ғалым И.В. Ерофеева «Қазақстан тарихы XVI–XX ғасырлардағы орыс деректерінде» жобасына, Б.М.Сужиков «Қазақстан тарихы (XII-XXғғ.) батыс деректерінде» (орыс тілінде) басылымына жетекшілік жасады.

Кеңестік кезеңдегі Қазақстан тарихы мәселелері туралы теориялық-методологиялық пайымдауларымен қатар архивтік деректерді ғылыми айналымға ұдайы енгізіп, ХХ ғасырдағы қазақ қоғамының модернизациясы туралы бірегей еңбектер ұсынған, бірнеше ғылыми-зерттеу жобасының жетекшісі, белгілі ғалым Ж.Б. Абылхожин осы бөлімнің ғылыми әлеуетінің дамуына еңбек етуде.

Бөлімде елімізде тарихи информатика бағытында қорғалған тұңғыш докторлық диссертация орындалды. Бөлім қызметкері Қ.Ш.Әлімғазинов «Электрондық тарихи дерек көзі: теориялық-методологиялық аспектілері және деректанулық талдау технологиясы» 07.00.09 – Тарихнама, деректану және тарихи зерттеу әдiстерi мамандығы бойынша зерттеу жүргізіп, «тарихи ақпараттың пайда болуы, сақталуы және презентациясының жаңа көрінісі – электрондық тарихи деректерді сандық әдістер арқылы деректанулық талдауға арналған» докторлық диссертация жазды. Зерттеу Қазақстан тарихының қазіргі кезеңінің материалдарын сақтаған электрондық деректемелерді мәтіндік талдап, пәнаралық синтезде орындалды. Жұмыста – электрондық нұсқадағы тарихнамалық және құжатнамалық мазмұндағы мәліметтер қоры, археографиялық, анықтамалық, библиографиялық басылымдар, мерзімді баспасөз шоғырын құрап, тұтастанған ақпараттық кешенге негіздеуімен қоса, электрондық дерек көздері жеке дара қазақстандық тарихнамада ғылыми айналымға тұңғыш енгізілді.

Ғылыми-зерттеу орталығында қарқынды дамып келе жатқан дербес бағыт Ауызша тарих туралы да атап айтқан жөн. Жоғарыда аталған 2015-2017 жж. қамтитын «Халық жадындағы құжаттық хроникалар: пәнаралық синтез әдістерімен деректанулық зерттеу (компьютерлендірілген талдау және мәліметтер базасын құру)» атты гранттық қаржыландыру жобасы бойынша еліміздің батыс, шығыс, солтүстік аймақтарына археографиялық экспедициялар жүргізіліп, 500-ден астам информанттан Ауызша тарих әдісімен сұхбаттар алынды. Арнайы электрондық мәліметтер базасы түзілді. Бұл кеңестік кезеңдегі тарихымыздың халық жадында сақталып қалған сәттері туралы естеліктерді тікелей куәгерлерді қатыстыру арқылы тарихи дерекке айналдыру бағытындағы ірі жұмыс болды.

Сондай-ақ қазақ халқының дәстүрлі ауызша тарихы, көшпелі қоғамдағы тарихи жады, фольклордың тарихи танымдық маңызы мен әлеуеті туралы ұлттық тарихнаманың өзегін құрайтын тың зерттеу жұмыстары Г.С.Жүгенбаева авторлығымен жүргізілді. Осы тақырып аясында бірнеше мақалалар, баяндамалар, зерттеу жұмыстары орындалды. Қожа-Ахмет Яссауи атындағы ХҚТУ жанындағы Еуразиялық ғылыми зерттеу институты жариялаған конкурста Г.С.Жүгенбаеваның «Қазақ түркілерінің тарихи жадындағы Қырым факторы» атты жобасы грантқа ие болып, батырлық жырлардың көшпелі халықтар тарихын зерттеудегі рөлі мен орнын айқындауға мүмкіндік берді.

2018 жылдан бері бөлімде тарих ғылымдарының дркторы, профессор Оразгүл Хасенқызы Мұхатова табысты еңбек етіп келеді. Оразгүл Хасенқызы отандық тарихнама және деректану, архивтану ғылымдары бойынша зерттеулер жүргізеді. 2018-2020 жылдары «Жеке қор құжаттары Қазақстан тарихының дерегі ретінде ( XX ғ. – XXI ғ. басы)» тақырыбындағы ғылыми жоба аясында зерттеулер жүргізіп, 2 монография, 1 архив құжаттарының жинағын, 1 оқу құралын, 1 әдістемелік нұсқаулық, ҚР БҒССҚК мақұлдаған отандық басылымдарда 18, скопус базасында 3 мақала жариялады. «Асылбек Сейітов – тарихта қалған із» атты монографиясының тұсаукесері ҚР Ұлттық кітапханасында және Алматы қаласы мемлекеттік архивінде өткізілді. Қазіргі уақытта «ХХ ғ. 20-30 жж. дәстүрлі қазақ қоғамын жаңғырту саясатындағы зайырлы білім мен ағарту жүйесі» атты ғылыми жоба бойынша зерттеулерін сәтті бастап, архив қорларындағы құжаттарды анықтап, талдауда. Үстіміздегі жылы «Посткеңестік республикалардағы архив ісінің дамуы және проблемалары» тақырыбындағы халықаралық ғылыми жоба шеңберінде орындаушы ретінде табысты еңбек етті.

Ғалым соңғы жылдары Мәскеудің, Санкт-Петербургтің және отандық орталық, архивтерде ізденіс жұмыстарын жүргізді. Сонымен қатар «Ұлы Даланың тарихы және мәдениеті» ауқымды жобасы аясында Қазақ Еліндегі ХVІІІ-ХХ ғасырдың басындағы ұлт-азаттық қозғалыстар тарихының тарихнамасын терең талдады. «Қазақстан халықтары» интерактивті жол картасына қатысып, қазақтандық литвалықтар туралы зерттеу дайындады. О.Х. Мұхатова институт және бөлім ұйымдастыратын халықаралық, республикалық ғылыми-теориялық, ғылыми-тәжірибелік конференциялардың, дөңгелек үстелдердің жұмыстарына белсене араласады. Ұжымдық зерттеулер, архив құжаттары жинақтарын дайындаудан да шет қалмайды. Баспасөз беттерінде жарияланымдар жасауға да жіті көңіл бөледі. Соңғы кездері республикалық БАҚ беттерінде бірнеше мақалалары жарық көрді.

Бөлім Г.С.Жүгенбаеваның модераторлығымен институт ғалымдарының ой-тұжырымдарына арналған методологиялық семинар жұмысын жүргізіп келеді. Методологиялық семинар тақырыптары Қазақстан тарихының өзекті мәселелеріне арналған. Мұнда Х.С.Алдажұманов, Ә.Даулетхан, О.Х.Мұхатова, С.К.Рүстемов, А.Капаева, Г.К.Көкебаева, т.б. белгілі ғалымдар өздерінің зерттеу бағыттарымен, концепциялық тұжырымдарымен бөлісті. Мәселен, 2017 жылы бөлім қызметкерлері «Ауызша тарих» ғылыми-зерттеу жобасына қатысты зерттеу нәтижелерінің теориялық-методологиялық сұрақтарымен қатар, әдіс-тәсілдері және қолданбалық маңызы туралы тың пікірлер алмасты.

Тәуелсіз тарихи сананың дамуы, ұлттық тарихнаманың өркендеуі, тарих философиясы туралы ой-ізденістердің маңыздылығы методологиялық семинарда қорытылуы тарихшы ғалымдардың кәсіби кемелденуі үшін қажетті алаң болып табылады.

Сонымен қатар, ҚР БҒМ Білім және ғылым саласында сапаны қамтамасыз ету комитеті (БҒССҚК) мақұлдаған Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының базасындағы «edu.e-history.kz» – электронды ғылыми журналының редакциялық алқа құрамында бөлім кадры т.ғ.к., жетекші ғылыми қызметкер А.Т.Қаипбаева жауапты редактор ретінде журналдың елімізде тарих ғылымының келелі мәселелеріне арналған зерттеулер нәтижелерінің ғылыми айналымға енуі мен насихатталуы жолындағы қызметіне белсене атсалысуда.

Тарихнама, деректану және заманауи методология бөлімі жастарды тарих ғылымына баулу, болашақ тарихшы мамандарды даярлау ісіне мән береді. Бөлімнің жас қызметкері Н.Құрманалина PhD докторлық диссертациясын (2017 ж.) қорғап, институтта ең алғашқы PhD маманы болды. Сондай-ақ т.ғ.д. Г.С.Жүгенбаева жетекшілігімен институтың ғылыми қызметкері Р.Көбеев тарихнама мәселесімен айналысып, PhD докторлық диссертациясы дайындалды.

Бөлім қызметкерлері құрамы мамандармен толығып отырады. Қазіргі кезеңде бөлімде ғылым докторлары Ж.Б.Абылхожин, Г.С.Жүгенбаева, О.Х.Мұхатова, ғылым кандидаты А.Қайпбаева, PhD Н.Құрманалина, магистрлар Б.Бұрханов, А.Қоңқабаева, З.Байжұманова өнімді зерттеу жұмыстарын жүргізуде. Атап айтсақ, т.ғ.д., профессор Ж.Б.Абылхожиннің жетекшілігімен жүзеге асырылатын «Мифотворческие тенденции и фальсификации в современной историографии Казахстана как угроза модернизации общественного сознания» тақырыбындағы гранттық қаржыландыру жобасының, «Ұлы Даланың тарихы мен мәдениеті», «Қазақстан тарихы энциклопедиясы» іргелі мақсатты бағдарламалар бойынша жобаларға және мемлекеттік тапсырма бойынша әзірленген «Қазақстан халқы» интерактивті ғылыми тарихи картасын «аналитикалық зерттеу, өзектендіру және ақпараттық қолдау» атты ғылыми жобаға тартылған. Ағымдағы жылы 2020-2022 жж. арналған ҚР БжҒМ ҒК-нің Ғылыми және (немесе) ғылыми-техникалық жобаларды гранттық қаржыландыру конкурсының нәтижесі бойынша ЖҒҚ, т.ғ.к. А.Қайпбаеваның жетекшілігіндегі «ХХ ғ. 20-30 жж. дәстүрлі қазақ қоғамын жаңғырту саясатындағы зайырлы білім мен ағарту жүйесі» тақырыбында бекітілген ғылыми жоба аясында бөлімнің ғылыми кадрлары нәтижелі зерттеу жұмысын жүргізіп, Отан тарихы ғылымының, еліміздің білім беру саласының, экономиканың дамуына үлес қосуды назарға алған. Еліміздің интеллектуалдық әлеуетін дамытуға, тарихи сананың қоғамды біріктіруші рөліне бөлім қызметкерлері ғылыми кәсіби біліктілігімен аянбай еңбек етіп келеді.