Халық тарих толқынында

М. Тәжин “Ұлттық тарихи жадыны сақтап қалу – өз-өзіңді сақтап қалудың жалғыз жолы”

Астанадағы Еуразия ұлттық университетінде өтіп жатқан ұлттық тарихты зерделеу жөніндегі ведомствоаралық жұмыс тобының кеңейтілген отырысы барысында мемлекеттік хатшы Марат Тәжин жасаған баяндаманың үзінділерін жариялап отырмыз. Abai.kz

Бүгінгі Қазақстан – қалыптасқан мемлекет. Біз мемлекет құрудың жаңа белесіне шықтық.

Мемлекет басшысы ұсынған «Қазақстан – 2050» Стратегиясы қоғам дамуының жаңа белесіндегі басты сұрақтарға, атап айтқанда, біз қайда барамыз және 2050 жылы қайда болғымыз келеді деген cауалдарға жауап береді.

Кеңінен қамтып айтсақ, мәселе ел болашағының дүниетанымдық жаңа моделін жобалау, басты құндылықтар мен бағдарларды айқындау туралы болып отыр. Сөз жоқ, бұл құндылықтар осы заманғы, болашаққа ұмтылған құндылықтар болуға тиіс. Олар мынау жаһанданып, ашығын айтқанда, ұлттық өзгешелігімізді шайып бара жатқан әлемдегі біздің ұлттық бірегейлігімізді нығайтуға тиіс. Олар ұлттың мәдени кодын: тілін, руханиятын, дәстүрлерін, мәдениетін сақтауды қамтамасыз етуге тиіс.

Сондықтан да Мемлекет басшысы «Бүкілқазақстандық бірегейлік біздің халқымыздың тарихи санасының өзегіне айналуға тиіс» деп баса көрсетіп отыр.

Мәселенің бұлайша қойылуы – біздің назарымызды ұлттық тарихты зерттеу мәселелеріне объективті түрде шоғырландырады.

***

Сонымен бірге, біз уақыттың тарих ғылымының алдына мүлдем жаңа  талаптар қойып отырғанын айқын көріп, ұғынуға тиістіміз.

Әлемдік тарихнамада орын алған таным тәсілдерді сыни тұрғыдан қайта қарау біздің назарымыздан тыс қалып қойды.

Әңгіме, кем дегенде, ХХ ғасырдың екі әдіснамалық революциясы жайында болып отыр, тарих ғылымындағы  қағидатты өзгерістер солармен байланысты.

Біріншіден, мен ең алдымен ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы француз тарихи мектебінің қуатты зияткерлік қозғалысын атап айтқым келеді, ол қозғалыс ең алдымен Люсьен Февр мен Марк Блоктың есімдерімен байланысты.

Бүгінгі тарих өзінің тар пәндік шеңберінен шығып, пәнаралық ғылымға айналғаны анық.

Тарихи зерттеулер өз бойына көптеген шектес пәндердің – социология мен әлеуметтік психологияның, макроэкономикалық теорияның, әлеуметтік географияның, этнографияның, антропологияның, мәдениеттанудың, құқық тарихының және басқаларының әдістерін кіріктірді.

Екіншіден, әлемдік тарих ғылымында ауқымы алғашқыдан кем түспейтін тағы бір сапалық секіріс ХХ ғасырдың екінші жартысының өзінде орын алды.

Ғалымның рөлі өзгерді. Тарих ғылымына феноменология мен герменевтика әдістерінің енуі тарихи зерттеулердің сипатының өзін едәуір өзгертіп жіберді.Ендігі жерде тарихшы фактілерді тізбелеп, суреттеп отырушы, оқиғаларды тек «тіркеуші» емес, тарихшы «пайымдаушыға» –  зерттелетін уақыттың ішкі мағынасына ой жіберетін ғалымға, фактілерді жай зерттеп қана қоймайтын, нақты қоғамның құндылықтарын, жөн-жосықтарын, моралін «түсінуге» қол жеткізетін ғалымға айналуға тиіс.

Осылай қараған кезде әрбір ұлттық тарих формациялар мен өркениеттердің абстрактілі хронологиялық жылнамасы ретінде емес, халықтың бүкіл күрделілігі мен бөлек бітімін бойына сыйғызған жанды тарих ретінде бой көрсетеді. Тарихшының міндеті – ұлттық тарихты қайдағы бір әмбебап заңдылықтардың қасаң қалыптарына салып жібермей, ұлттық тарихтың жанды, бөлекше ағзасының қалай дамитынын түсіну.

Еуропацентризммен әбден уланған шетелдік көпестердің, барлаушылардың, әскери адамдардың немесе географтардың қазақ тарихы туралы куәгерліктерін сыни талдаусыз сөзсіз ақиқат деп қарауға бола ма? Біз ол дереккөздердің бәрін байыпты түрде қайта пайымдауға, бүгінгі ғылымның биігінен қарағанда олардың көбіне-көп қазіргі үлгі-қалыптар бойынша ешқандай сын көтермейтінін түсінуге тиіспіз.

***

Сөйтіп, ойымызды жинақтайтын болсақ, тарих ғылымында әмбебап өркениеттік және формациялық теорияларынан, ескі тәсілдемелер мен міндеттерден мүлдем жаңа талап қою және соған көшу орын алды.

Егер біз ұлттық тарихты формациялық көзқарас түсініктерімен қарап, түркі қағанаттарының бірегей өркениетін, мысалы, ерте феодализм терминдерімен пайымдайтын болсақ, онда біз ештеңені де түсіне алмаймыз және қарадүрсін сұлбаны қайталаймыз. Егер қазақтар этногенезін марксистік структурализм терминдерімен қарастырсақ, онда біз кезекті бір тығырыққа тірелеміз. Өйткені, ескірген ғылыми тілдің көмегімен болмысты бүгінгі ғылым биігінен көруге болмайды.

Осы заманғы бір философтың бейнелі түрде айтқанындай, «сөздердің әлеуметтік болмысты құрылымдауы олардың сол болмысты бейнелеуімен бірдей». Әрине, біз тарихты Людвиг Витгенштейннің әуелгі беттегі немесе «тарихи факт лингвистикада ғана өмір сүре алады» дейтін Ролан Бардтың кейінгі кезеңдегі пікірлерінің рухында ұғындырудан аулақпыз. Мұның өзі асыра сілтеу және қазірдің өзінде архаизм, рас, архаизмге айналғанына көп бола қойған жоқ. Сондықтан постмодернистік сөз саптау немесе лингвистикалық философияның концептілері қатты кешіксе де қазақ тіліне енгізіліп жатқанын тек қолдау керек.

Дегенмен, бір жайдың басы ашық: Біздің тарихнамамыз өзінің әдістемелік және тілдік құралын қатты өзгертуге тиіс.

Қазақстанның тарих ғылымының алдында нақты сынақ тұр, ол сынақтың жауабын табуға әбден болады.

***

Ұлттық тарих мәселелерімен көптен бері және нақтылы айналысып жүрген Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «Тарих толқынындағы халық» деген атпен тарихи зерттеулердің арнаулы бағдарламасын жасауды ұсынды.

Бұл бағдарламаның негізгі мақсаты мынау:

  • Қазақстанның тарих ғылымының алдыңғы қатарлы әдіснама мен әдістеме арқауында сапалық секірісті жүзеге асыруына жағдай жасау;
  • қазақтардың ұлттық тарихының көкжиегін кеңейту, ұлттың жаңа тарихи дүниетанымын қалыптастыру;
  • Қазақстанның жаңа тарихының жиырма жылының мәнін пайымдау.

Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың бұл бастамасы аяқ астынан шыққан жоқ.

Тарихқа арқа сүйемесе болашақ бұлдыр. Планетада мән-мағына мен құндылықтардың мылтықсыз майданы күн сайын жүріп жатқан қазіргі күнде тарихи жадыны сақтап қалу – жалпы өзіңді өзің сақтап қалудың жалғыз жолы.

Тәуелсіздігіміздің 5-ші жылында-ақ Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев мемлекетіміздің тарихына қатысты өзінің көзқарасын айтып: «Біздің халқымыз тарихтың қатпар-қатпар қыртыстарына тамырын терең жіберген қиын да қызықты, талайлы тағдыр кешті. Ол, негізінен, тәуелсіздік жолындағы күреспен өтті» деп атап көрсетті.

Ұлттық тарихқа стратегиялық тұрғыдағы өзінің көзқарасын Мемлекет басшысы 1999 жылы шыққан «Тарих толқынында» кітабында баян етіп берді. 2003 жылы Қазақстан халқына Жолдауында Президент Н.Ә.Назарбаев бұрын-соңды болып көрмеген «Мәдени мұра» бағдарламасын бастайтынын жариялады.

Бағдарлама жүзеге асырылған жеті жылда – 2004-2011 жылдар аралығында Қазақстанның тарихы, археологиясы мен этнографиясы бойынша 26 арнаулы зерттеу жүргізілді. Дегенмен, мұның бәрі – тарихи жады мен тарихи әділеттілікті қалпына келтіру жолындағы ауқымды жұмыстың басы ғана.

Қазір, мемлекетіміздің қалыптасқан белесінде біз өз тарихымызды осы заманғы ғылымның биігінен пайымдауға және ұлттық тарихтың бөлінбейтін бейнесін қалыптастыруға тиіспіз.

***

Қазақстанның қазіргі аумағы негізінен қазақ этносын қалыптастырған тайпалардың таралу аумағына сәйкес келеді. Ол тайпалардың XV ғасырда аяқ астынан қалыптаса қалмағаны айдан анық. Қазақ этносының қалыптасуы талай мыңжылдықтарға созылған үдеріс, өкінішке қарай, ол жеткілікті деңгейде зерттелмеген.

Өкінішке қарай, ғалымдарымыз әлі күнге дейін көне түркілік Дешті Қыпшақ даласындағы ертедегі мемлекеттік құрылымдардың құрылуы мен ыдырауы, түркі-қыпшақ жұртының таралу аймағы, Еуразия топономикасының тарихы сияқты тағы басқа да аса күрделі әрі ауқымды тақырыптарды жаңа әдіснамалық тұрғыдан қарастырған жоқ.

Біз сақ мәдениетін, әсіресе, массагеттерді (Арал бойын мекендеген), тиграхауда-сақтарын (Жетісу жерінде) және аримпастарды (Шығыс Қазақстан мен Алтайда) тереңінен зерттеуге тиіспіз. Бұл арада классикалық кезеңдегі еуропалық авторларды оқып, пайымдап қана қою жеткіліксіз.

Қаңлы мен Ғұн дәуірінің тарихи фактілері мен мәдени артефактілері (қолмұралары) дербес қарастыруды және пайымдауды қажет етеді.

Ежелгі түркі мемлекеті, Түргеш және Қарлұқ қағанаттары да бөлекше назарымызда болуға тиіс, өйткені біздің арқаулық этномәдени және өркениеттік сәйкестігіміз – түркілігіміздің тамыры дәл соларға барып тіреледі.

Еліміздің аумағындағы барлық ежелгі мемлекеттер мен қоғамдастықтар егжей-тегжейлі зерттелуге тиіс, себебі олар біздің этносымыздың қағазға түскен, дерек қалған тарихының маңызды буыны болып табылады.

***

VI ғасырда тарих аренасына жаңа тарихи тұлға – Түркі қағанаты – көптеген халықтардың этногенезіне, күрделі де санқилы мәдени кешендердің орнығуына аса үлкен ықпал жасаған Далалық түркі империясы шықты. Бұл біздің ұлтымыздың этногенезі тарихындағы аса маңызды белес.

Біз Шыңғыс хан империясы дәуірінің нақты көрінісін қайта жаңғыртуға, осы тақырыпты саудаға салушылықтан да, оған дәстүрлі түрде оңайлатып қараудан да бас тарта отырып, сол кезеңнің этностық болмыс-бітімін де түсінуге тиістіміз.

«Тарих толқынында» еңбегінде Мемлекет басшысының жазғанындай, «Біздің арғы ата-бабаларымыз Қиыр Шығыстан Батыс Еуропаға дейінгі, Сібірден Үндістанға дейінгі аумақты алып жатқан мемлекеттердің дамуында екі мың жыл бойы елеулі рөл атқарып келді. Орасан зор кең-байтақ аумақта қоныс аударумен болған көшпелілер Еуразияның этностық және мемлекеттік бет-бейнесін бір емес, бірнеше рет өзгертті».

Бұл құрылымдардың қазіргі Қазақстан мен Орталық Азия аумағында тұрып жатқан жалпы (арғы түркілік) антропологиялық тип пен арғы түркілік тілдік топты қалыптастырудағы рөлі қандай?

Олардың Қытай, Рим, Кушан империяларымен, Парфиямен және басқалармен өзара қатынасының (саяси, экономикалық және мәдени байланыстарының) жүйесі қандай болған?

Ұлы Жібек жолының, әсіресе оның біздің ел аумағы арқылы өтетін бөлігінің – Дала жолының дипломатиялық және сауда-экономикалық рөлі қандай еді? Ол жол мәдениеттердің өзара кірігуі мен бірін бірі байытуына, Орталық Азия мен Еуразияның басқа да мемлекеттерінің, әсіресе Шығыс елдерінің мәдени-өркениеттік қарым-қатынасына қалайша септескен?

Қазақ даласының Шыңғыс хан мен оның ізбасарлары империясының жүйесіндегі XII-XIV ғасырларды қамтитын тарихы барынша қадала назар аударуды талап етеді. Алтын Орданың, орда хандарының тарихы – Қазақ даласының  қалыптасу сатысында тұрған жаңа орыс мемлекетімен белсенді қарым-қатынасы басталған кезең де өте маңызды.

Өкінішке орай, қазіргі тарихнамада еуропацентризмнің ықпалымен бір-бірімен кереғар күштер – көшпелілер («варварлар») мен отырықшы халықтар («өркениеттілер») күресумен өткен деген түсінік басым. Алайда, уақыт өте келе зерттеушілер мұндай түсініктің дұрыстығына барған сайын көбірек күдік келтіре бастауда.

Түркі-славян өзара байланыстарының тарихы тек қана соғыстардан, әскери жеңістер мен жеңілістерден тұрмайды. Бұл ең алдымен санқырлы  сауда, саяси, әскери, мәдени өзара байланыстардың тарихы екендігі естен шығарыла береді.

Неге екені белгісіз, өкінішке орай, біз өздеріміздің мәдениеттеріміз бен өркениеттеріміздің тіл табысқан тұстарын аттап өтіп, назардан тыс қалдырамыз. Біз тек қақтығыстарды зерттейміз, сөйтеміз де бүгінгі заманның сүйініші мен күйінішін өткен күнге көшіре саламыз,бұлай ету жөнсіз және бұл кәсібилікке де жатпайды.

Қазақтар Еуразияның ең байырғы автохтонды халықтарының бірі екені сөзсіз. Сонымен бірге, Қазақстанның тарихы осы жерді кейінірек мекендеген, бірқатары еркінен тыс  қоныстанған басқа да этностық топтардың да тарихы.  Еліміздің полиэтникалығын қалыптастыруда бұл үдерістерді біз объективті түрде зерделеуіміз қажет. Қазақстанның тарихы – бұл біздің ортақ тарихымыз.

***

Қазақстанның жиырмасыншы ғасырдағы тарихы көп жағдайларда ұлттық пен тоталитарлық қақтығысының тарихы. Бұл ұлттық сана-сезімді аяусыз саяси машинаның езіп-жаншу тарихы, ол үшін алдында кім тұрғаны – қазақ па, орыс па, украиндық па, өзбек пе – бәрібір. Біз тарихтың нақты тетіктерін дәлме-дәл әрі айдан анық түсінуге тиіспіз.

Сонымен бірге басқа бір қағидатты сұрақ туындайды – тұтас ұрпақтардың тарихы, біздің аталарымыз бен бабаларымыздың тарихы қандай да бір сындарлы мағынадан жұрдай болғаны ма? Әрине, олай емес, өткен ұрпақтардың өмірі мағынадан жұрдай емес. Бұл арада мәселенің тарихи және этикалық қырлары бар.

Кез келген тарихи дәуірде адамдардың өмірі мен саяси жүйенің өмірі үйлесе бермейді. Қазақстандықтардың ХХ ғасырдағы ұрпағының өмірі өзінше жоғары дербес мағынаға ие. Олардың өздерінің қуанышы, өздерінің жеңістері мен жетістіктері болды. Тұтас ұрпақтар өмір сүрген тарихтың осынау үлкен қатпарын сызып тастау, оны бір ғана қара бояумен бояй салу таза тарихи тұрғыдан қарағанда да әділетсіздік болар еді.

Түптеп келгенде, бүгінгі күннің биігінен өткен дәуірді дұрыс бағалау біздің өз ата-бабаларымыздың алдындағы перзенттік парызымыз. Мұндайда бір қиырдан бір қиырға шығып кетудің қаупі бірдей.

Біріншіден, өткен дәуренді дәріптеудің қажеті жоқ. Баяғы бір тәртіпті аңсай бермей, жиырмасыншы ғасырдағы қиыншылыққа толы тарих туралы ашық айту керек. Сол тәртіптің тұсында миллиондаған ата-бабаларымыздың қалай өмір сүргенін біз жақсы білеміз. Сондықтан, тоталитарлық мемлекетте «ұлт мәселесін шешудің» барша ғажаптарын ашып көрсету біздің тарихшыларымыздың тікелей парызы.

Екіншіден, өткен күнге объективті қарауымыз қажет, аға буынның наным-сенімдеріне құрметпен қарап қана қоймай, тарихта тек қара мен ақ түстің ғана болмайтынын ұғынуымыз керек.

***

Жиырмасыншы ғасырдың ұлы тарихшыларының бірі Бродель «ұзаққа созылған баяулық» деп атаған кезең келмеске кетті. Тарихтың асықпай-саспай, айдан анық етіп айтатын кезеңдері енді оралмайды. Бүгінгі заманның тарихы басқаша болатындығы біздің өткен күн туралы көбірек білетінімізге ғана байланысты емес. Оның басқаша болатындығы тарихи уақыттың құрылымының өзі өзгергендігінде.

Адамдардың бірде бір буыны ешқашанда да адамзаттың соңғы жиырма жылдың ішіндегі өміріндей соншалықты қарқынды және соншалықты буырқанған өмір сүріп көрген емес. Бұл айтқанымыз қазақстандықтарға да қатысты.

Соңғы ширек ғасырдың ішінде біздің елімізде болған оқиғалардың ауқымдылығы мен тарихи маңыздылығы оларды тарих ғылымының жүйе тұрғысынан ой елегінен өткізуін талап етеді.

Қазақстанның қазіргі заман тарихы – тарих ғылымында салыстырмалы түрде алғанда жаңа бағыт. Осыған байланысты ол әлі қоғамдық институт ретінде басы ашылған сипатқа ие емес, яғни өзінің әдіснамасы және оқу-әдістемелік тұрғыдан қамтамасыз етілуі бар толық дербес ғылыми пәнге бөлініп шыға қойған жоқ.

Біз үшін бұл олқылықты тез арада жою маңызды.

Қазақстанның қазіргі заман тарихының ерекшелігі неде?

Бір жағынан қарағанда, ол тәуелсіздікке қол жеткізу және жаңа мемлекет құру тарихы болып табылады. Сондықтан да жаңа тарихтың басталар тұсы – кеңестік жүйенің ыдырауы және соған байланысты елеулі геосаяси дағдарыс кезеңі.

Екінші жағынан қарағанда, Қазақстанның қазіргі заман тарихы бүкіл адамзаттың дамуындағы жаңа белеспен сәйкес келіп отыр. Біздің көз алдымызда қағидатты түрде жаңа әлемдік тәртіп қалыптасып жатыр.

Сол кезеңде Қазақстан тарихында орын алған оқиғалардың тарихи мәнділігі мен мәнісі неде? Ол оқиғалардың даму сценарийлері қандай болуы мүмкін еді? Ол оқиғалар қандай жағдайда бүгінгі үдерістердің алдын орап, сипатын айқындап кетті?

Таяу болашақтағы біздің жұмысымыздың басымдықтары қандай?

  • ·  Жаңа тарих мәселелері бойынша зерттеулердің тақырыптық аясын кеңейту керек. Олардың арасында біздің мемлекетіміз бен қоғамымыздың өтпелі кезеңінің көзге түсер ерекшелігі ретіндегі үш еселенген транзит; мемлекеттік менеджмент пен стратегиялық басқару жүйесі; мемлекеттік құрылыстың жүріп өткен әр белесіндегі әлеуметтік-саяси үдерістер; қоғамның жаңа әлеуметтік құрылымы; жаһанданудың ұлттық мәдениетке ықпалы және басқа да көкейкесті тақырыптарды бөле айтуға болады. Біз пысықтауға тиісті қыруар тақырыптардың арасынан аз ғана бөлігін еске салып тұрғанымды өздеріңіз түсініп отырсыздар.
  • · Мемлекеттік құрылыстың өзіміздің, қазақстандық моделі, Мемлекет басшысы тұлғасының ұлттық тарихтың жаңа белесіндегі рөлі ғылыми тұрғыдан байсалды пайымдауды қажет етеді.
  • Біз пәнаралық зерттеулерді жүзеге асыруда сілкініс жасауға тиіспіз. Біз зерттеушілік құралдары мен жұмыс тәсілдерін түбегейлі жаңартуға: болашаққа байланысты үрдістерді айқындау үшін тарихи модельдеу мен болжамдау аспаптарын батыл қолдануға тиіспіз.

***

Сонымен, біздің алдымызда бұған дейін ұлттық тарихта шешілмей келген ауқымы жағынан аса үлкен міндет тұр.

Біріншіден, жинақталған тарихи фактілер мен куәгерліктер, материалдық мәдениеттің жәдігерліктері, нышандық мәні бар пішіндер мен әдет-ғұрыптарды зерттеу, филология мен лингвистиканың мәліметтері, тарихи география мен демография, тарихи зерттеудің жаңа тәсілдері, пәнаралық көзқарастар бізге қазақтардың этногенезі бұған дейін тарих ғылымы дәйім пайымдап келген кезден анағұрлым ерте қалыптасқан деп болжам жасауға мүмкіндік береді. Этнос көкжиегін біздің дәуіріміздің бірінші мыңжылдығына дейін кеңейту және оны ғылыми тұрғыдан орнықтыру бүкіл ұлттық тарихқа жаңаша қарауға, біздің халқымыздың планетаның осы алып өңіріндегі алатын нақты орны туралы түсінігімізді өзгертуге мүмкіндік береді. Мұның өзі ұлттық сәйкестіктің маңызды факторына айналып, ұлттық сана-сезімімізді қағидатты түрде өзгертеді.

Екіншіден, біз өзіміздің қазіргі тарихымыздың басты мән-мағынасын жүйелі, ғылыми негізде түсініп алуға тиіспіз. Тәуелсіз егемен мемлекеттің өмірінде үшінші онжылдық басталды. Осы жылдар ішінде расында да ғасырларға тең жолдан өттік. Ойымызды жинақтайтын кез жетті. Қазақстанның өтпелі кезеңінің ерекшелігі неде еді, қалыптасқан мемлекет дегеніміз не, нақты тәуелсіздіктің негізгі белестері қандай, қандай қауіп-қатерлерден өттік, қоғамның экономикалық, саяси және мәдени жүйесі қалай құрылды? Осы сұрақтардың бәріне дәйекті әрі анық жауап беру – тарихшылардың кәсіби қоғамдастығының міндеті.

Қазақстандық мемлекеттік басқару моделінің маңызды негіз қалаушысы – Көшбасшының рөлін айрықша атап көрсеткім келеді. Бұл жерде Қазақстан басшысы қызметінің бірқатар қырларына ғылыми тұрғыда талдау жасау қажет етіледі.

            Біріншіден, 20 жылдан астам уақытта біз стратегиялық пайымымыз туралы ашық айта аламыз. Осы жылдар ішінде біз әлемнің түрлі өңірлерінде метеор тәрізді жылт ете қалған көптеген жарқын саясаткерлерді көрдік. Алайда, елдің даму стратегиясын ондаған жылдарға алдын ала айқындап және оған болжам жасап қана қоймай, сол жоспарды іске асыра білу – бұл стратегиялық пайымдай алатын саясаткерге тән қасиет. Бұған қоса, Көшбасшы өзімен барлық жағдайда келісе бермейтінін ұғына отырып, оның табысты болашағына деген жауапкершілік жүгін өзіне артып, кей жағдайларда қоғамдық пікірге қарсы жүре алатын күш-жігері жеткілікті болуы тиіс.

            Екіншіден, айқындылық. Көшбасшылардың барлығы дерлік мұндай қасиетке ие емес. Олардың көпшілігі оны сайлауалды науқан кезінде берілетін жалаң уәделермен шатастырады. Біздің Елбасы ешқашан әлеуметтік қиял-ғажайыптарды уәде еткен емес, ал уәде берген жағдайда дәл есептей біледі және оны әрдайым іске асырады.

            Үшіншіден, басқарудың инновациялық стилі. Көмірсутегіне бай көптеген елдер мұнай қайнарының айналасында дағдарып қалды. Қазақстан Президенті күш-жігерді инновациялық дамуға, технологиялық үдеріске бағыттап келеді. Елдің бәсекеге қабілеттілігі тек қана жедел технологиялық дамуында.

Төртіншіден, интеллектуалдық ауқым. АӨСШК-тен Әлемдік діндер форумына дейінгі, ЕҚЫҰ саммитінен ЭКСПО-2017-ге дейінгі, елорданы көшіруден «2030» және «2050» стратегияларына дейінгі ішкі және сыртқы сипаттағы барлық ірі жобалардың негізінде нақ Елбасының интеллектуалдық күш-қуаты жатыр. Ал, осы жобаралардың әрқайсысы қазіргі заманғы кез келген ірі саясаткерді құрметке бөлей алар еді.

Барлық осы деректер, идеялар, оқиғалар жүйелі әрі объективті бағаға ие болуы тиіс. Бірақ бұл әдеттегі кезекті баяндауды емес, байыпты ғылыми талдауды қажет етеді. Менің ойымша, бұл біздің тарихшыларымыздың алдында тұрған міндеттің маңызды бөлігі.

Қорытынды сөз

Бұл міндеттердің бәрін шешу үшін орта мектептер мен жоғары оқу орындарындағы тарихты оқытудың осы заманғы және шын мәніндегі ғылыми біртұтас мемлекеттік стандартын жасау керек. Ол стандарт осы заманғы зерттеу тәсілдері мен оқыту әдістеріне негізделуге тиіс.

Тұтастай алғанда біздің жұмысымызды бірнеше бөлікке бөлуге болады.

Бірінші. Ұлттық тарих қоғамдық ғылымдардың арасында орталық буынға айналуға тиіс.

Екінші. Біз сапалық жаңа деңгейде Қазақстан тарихының ортақ тұжырымдамасын жасап шығуға тиіспіз. Ол тұжырымдама бүкіл әлемдік тарихпен тығыз байланыста болуға, Қазақстанның аса ауқымды тарихи үдерістердегі, олардың өзара байланысы мен ғылыми кезеңдену жүйесіндегі орнын анық көрсетуге тиіс.

Үшінші. Қазақстан туралы біздегі және шетелдердегі тарихи материалдардың барлығын жинауға, жүйелеуге және жіктеуге баса көңіл бөлуге тиіспіз.

Сондықтан да біз тарихи артефактілердің (бұл қазіргі заман тарихына да қатысты) барлық негізгі шетелдік қоймаларын ұқыпты зерттеуге, сондай-ақ ол тарихи материалдарды Қазақстанға қайтару мүмкіндігі жөніндегі мәселені қарауға, егер ондай мүмкіндік болмаса – олардың көшірмесін жасатып, болашақта зерттеушілер мен жалпы жұртшылық үшін қолжетімді етуге тиіспіз.

Төртінші. Сіздердің назарларыңызды орталықазиялық номадтық өркениетті зерттеудің маңыздылығына ерекше аударғым келеді, қазіргі таңда ол өркениеттің сақтаушысы қазақ этносы болып отыр.

  • · Қазақ этносының археологиясын, антропологиясын, этнографиясын, фольклорын, мәдениеті мен дәстүрлерін зерттеуге күш сала отырып, қазақтардың номадтық өркениетін зерттеу саласында ғылыми және ғылыми-қолданбалы зерттеулер бағдарламасын дайындауды тапсырамын.

Бізге Орталық Азия өңірінің тарихы мен тұтастай алғанда жалпы тарих туралы өзіміздің, ұлттық пайым-түсінігімізді қалыптастыра бастау мәселесін қарастыру керек.

Бесінші. Тарих бойынша сапалы оқулықтар даярлау мәселесі күн тәртібінен түспей тұр.

Комментарии

nadeyemsya, chto predprinimaemye shagi po izucheniyu i osvesheniyu istorii s novyh pozitsiy prinesut svoi vesomye plody v nedalekom budushchem. Na dannom etape nashey molodoy eto krayne neobhodimo... )
М.Тажин поручил создать специализированный web-портал «История Казахстана», на котором любой желающий мог бы получить бесплатный доступ к учебникам по истории Казахстана в любом из цифровых форматов. Как подчеркнул М.Тажин, этот web-портал может стать одним из сегментов, образующих источник контента в Казнете (подробнее - http://bnews.kz/ru/news/post/142616/)
Л. Тунгатарова: - «Прежде всего, надо отметить, что выступление господина Тажина, было посвящено очень актуальному и давно назревшему вопросу - объективному и серьезному изучению нашей истории. На мой взгляд, начинать необходимо со средней школы, а точнее с качественного повышения школьного образования в целом. Имея почти 20-летний стаж преподавания в вузе, могу утверждать, что уровень школьного образования падает, и многие нынешние выпускники не знают того, что прежде знали даже «троечники». Если наше общество не задумается о серьезности этой проблемы, мы можем просто «провалить» свое будущее» (подробнее - http://bnews.kz/ru/news/post/146080/)
Модернизация изучения национальной истории будет проводиться по зональному принципу. В начале июля на базе ведущих вузов страны в несколько городах - Караганде, Семипалатинске, Таразе, Уральске и Алматы будут проведены региональные совещания ректоров, на которых будут обсуждены вопросы модернизации целей и методов исторической науки. Конгрессом историков подготовлен научный проект по теме «Историко-культурное наследие в формировании устойчивого патриотического самосознания казахстанских граждан» (подробнее - http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=383205)
...Как сообщил министр образования и науки Бакытжан Жумагулов, сформирована специальная рабочая группа, целью которой станет обсуждение и реализация предложенной Президентом Нурсултаном Назарбаевым программы «Народ в потоке истории». Рабочая группа, составленная из видных представителей научного сообщества, ведет сбор предложений от ученых со всей страны. Публичное обсуждение проекта программы с экспертным сообществом запланировано на Конгрессе историков в середине августа. Стоит отметить - в ближайшие месяцы количество исторических кафедр в государственных вузах страны удвоится (подробнее - http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=383205)
Профессор Ж.Б. Абылхожин: - " Дело в том, что история – это бесконечный спор. Приходит новое поколение, начинает переосмысливать, появляются новые материалы, новые источники, новое историческое знание, приходят специалисты с более широким мышлением. Другим языком, история – это наука, как многие представляют, на «полях» которой можно писать все что угодно. Но это не так. Говоря о советской истории, соглашусь, что это довольно сложный период. Все мы учились по советским учебникам, где была господствующая методология – марксизм-ленинизм. Сегодня существует методологический плюрализм, который многими расценивается как руководство к свободе слова" (подробнее - http://www.liter.kz/articles/view/25097#comments)
Х.М. Абжанов, директор ИИЭ им. Ч.Ч. Валиханова, член-корр. НАН РК: - "Я, в какой-то мере, приветствую наличие разных подходов к историческим темам. Многообразие точек зрения помогает поиску истины. Но в то же время могу признать критику, что в этом направлении преобладает позиция граждан – неисториков, которые пытаются доказать недоказуемое, как в случае с тем же Чингисханом. И таких моментов много" (подробнее - http://camonitor.com/archives/8050)
Профессор К. Жумагулов: - «Это очень крупное событие в нашем обществе, потому что история является мировоззренческой наукой, роль истории в общественном сознании, в патриотическом воспитании, в идеологической работе нельзя недооценивать. Поэтому обозначение истории как центрального звена в системе социально-политических гуманитарных наук я считаю очень справедливым и правильным определением» (подробнее - http://www.bnews.kz/ru/news/post/145889/)
Гос. секретарь РК М. Тажин: - "Взять и голословно переписать национальную историю, глобальную историю в целом с национальной колокольни не трудно. Это можно сделать за пару месяцев. Мы видим огромный наплыв неграмотных подделок, когда просто неудобно за авторов, а иногда внушает даже опасение психическое состояние некоторых исторических графоманов" (подробнее - http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1370504460)
Қазіргі таңда жоғары оқу орындарында болашақ тарихшыларға әуесқойлардың қазақ тарихына қатысты жазған кітаптарын оқытып жатқан жайттар жиі кездеседі. Қазақстан тарихы оқулықтарының өзі бірінен бірі көшірілген, оқытушылар әйтеуір оқу құралын жасау керекті негізге алып, сапасыз, басы бар да, аяғы жоқ оқулықтарды жариялап, керемет дүние ретінде студенттерге күштеп сатып, сол кітаппен дайындалуды да талап етеді. Студент еріксіз сол кітаппен ғана дайындалуға мәжбүр болады. Оның үстіне оқулықтарда даталар әр түрлі берілуі көбіне шатастырушылыққа ұрындырады. Оқулық жазған кезде осы мәселелер ескерілуі тиіс
Мәмбет ҚОЙГЕЛДІ: - Біз – бақытты халықпыз. Бұрынғыны айтпалық, ХХ ғасырдың өзінде қаншама қиындықтан өттік. Біздің орнымызда өзгелер болса, баяғыда жоғалып кетер еді. Қазақты сақтаған тарихи санасының тірілігі. Соны жоғалтып алғандаймыз қазір. Қайта ояту керек. Ол үшін шын тарихты, бұрмалаусыз тарихты жазуға тиіспіз. Жеңгендердің тапсырысымен жазылған тарих қашанда жалғанға толы болады. Бүгінгі ұрпақ рухты кезеңімізді де, ақтаңдақ мезетімізді де сол қалпында білуге тиіс. Ұлтымызға жасалған опасыздықтар мен сатқындықтардың себеп-салдарын ақтаратын күн жетті. Мемлекеттік тапсырыс болуға тиіс ол үшін. Бізде ол жолға қойылмаған. Мемлекет мұны шешпей, кешенді зерттеу болмайды. (толығымен http://dmk.kz/kz/articles/view/25189)
По словам профессора, доктора исторических наук, члена-корреспондента НАН РК, директора института истории и этнологии им. Ч. Валиханова Хангельди Абжанова, история Казахстана должна быть свободной от иллюзий и навязанной идеологии. Она должна способствовать формированию казахстанского патриотизма. – Раньше в изучении истории был формационный подход, – отметил Абжанов. – Не было объективности. В данный момент он изжил себя, но четкая методология пока не разработана. Во главе исследований нужно поставить такие ключевые понятия, как «народ», «личность» и «геополитика». Они всегда определили и определяют нашу историю. (подробноhttp://www.vecher.kz/node/22356
Хангелді ӘБЖАНОВ, Ш.Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының директоры: - Ғалымдарды даярлау – үлкен мәселе. Қазір Phd докторларына тарих пәні бойынша бөлініп жатқан орындар онша көп емес. Міне осыны да биыл ұлғайтса деген тілек бар. Шетелде тарихшы мамандарды даярлау – өзекті мәселе. Айтайық, орта ғасырлар, ежелгі дәуір тілдерін білетін тарихшылар жоқтың қасы. Ал оларды білмей біз араб-парсы деректерін, антикалық деректерді қалай пайдалана аламыз? Міне, осыны шешу керек. Сондай-ақ тарихшылар бізде антропология ғылымының да тұралап тұрғанын айтады. Мәселен, қазір Қазақстанда бұл салада 3-4 қана ғалым бар. Ал ежелгі дәуірді зерттеу үшін бұл саланы дамыту қажет. Қазір бұрынғы Кеңес одағы құрамында болған көптеген мемлекеттер өздерінің кейінгі тарихын қайта қарап жатыр. Бұл орайда мамандар өзіміздегі көптеген мұрағаттардың әлі толық зерттелмей отырғанын алға тартады. Аталған жұмысты жүйелеу үшін қазір Қазақстан тарихының жаңа тұжырымдамасы әзірленуде. Бұл құжат күзде Үкімет қарауына ұсынылмақ. http://today.kz
- Тарих бар. Тарих жоқ деуге болмайды. Тарих жазылды, жазылып жатыр. Бірақ тарихтың шолақ келте тұстары бар. Өйткені біздің түркі дәуірінен бөліп қарайды. Қазақ тарихы, қазақ мемлекеті, қазақ ұлты тек XV ғасырда пайда болған сияқты көрінеді. Қазақстан тарихына байланысты деректерді зерттеу үшін қазір бір топ маман Иран, Қытай, Ұлыбритания сияқты бірқатар елдердің мұрағаттарына аттанды. Олар әлі ғылыми жұмыстарға енбеген қазақ ұлтының тарихына қатысты тың деректерді зерттейтін болады. «Зерттеуді кешенді жүргізу үшін бірінші кезекте бізге маман қажет»,- дейді ғалымдар. Өйткені қазір ежелгі дәуір тайпаларының тілі мен жазуын білетін маман жоқтың қасы екен (толығымен http://today.kz) .
Х.М. Абжанов, директор ИИЭ им. Ч.Ч. Валиханова: "... основная проблема в плане понимания исторического прошлого нашего народа заключается в отсутствии или слабости исторического сознания казахстанского общества". (подробнее - http://camonitor.com/archives/8050)
Қазіргі кезеңдегі ұлтты өзіне таныстыру, табыстыру ісінің нәтижесі қаншалықты жеміс беріп жатыр?! Оқығандарымыз көп болғанымен, олардың ұлт игілігіне тигізер пайдасы аз болса, елдік қасиеттің де төмен болатындығы анық. Сондықтан да соңғы жылдары ұлттық рух тақырыбы жиі-жиі қозғалып жүр. Осыған орай ұлттық рухты биіктетудің әдіс-тәсілдерін, тура жолдарын қарастырамыз. Қазақ ұлтының ұлттық рухы тұрғысында пайымдау жасағанда, өзіміздің ұлт зиялыларының осы мәселе тұрғысындағы тұжырымдарына сүйенуіміз шарт. Ахмет Байтұрсынов «Рух ұлы мақсат, ұлы мұрат үстінде керек. Жұрт үшін, көп үшін құрбандыққа шалынуға даяр болған кезіңде сезінесің… рух үшін қымбат дүние – «жұрт қамы, жұрт ісі» деп ұлттық рухтың мазмұнын айқындады. Ал Шәкәрім ғұлама: рух деген дінсіз таза ақыл, мінсіздің ісі шын мақұл. Нәпсі дер рухсыз жандарды» деп ұлттық рухтың мазмұнын мінсіздік проблемасы арқылы ұғындырды. Есті, парасатты, білікті де білімді, бір сөзбен айтқанда тектілік (бұл жерде азаматтың жеке басының тектілігін айтып отырмыз – автор) келбеті жоғары адамды рухы биік тұлға дейміз. Рухани жетілген жан ғана адамдық борышын орындайды. Ахмет Байтұр¬сыновтың сөзімен айтсақ: мойындағы борышты білу – білім ісі, борышты төлеу – адамшылық іс. (толығымен http://anatili.kz/?p=14735)
Ханкельды Абжанов, директор ИИЭ им. Ч.Ч. Валиханова, профессор, член-корр. НАН РК : Впечатление самое положительное. Потому что за годы независимости историческая наука Казахстана претерпела большие изменения, но со стороны государства такого масштабного глубокого анализа положения дел и, я бы сказал, перспективного заказа на предстоящие годы еще не было. Следует особо сказать о содержательном докладе государственного секретаря Марата Тажина, в котором были обозначены главные направления развития отечественной исторической науки (подробнее) http://camonitor.com/archives/8050
Х.М. Абжанов, директор ИИЭ им. Ч.Ч. Валиханова: - "... сейчас первостепенной задачей является необходимость вывода на новый качественный уровень учебников по истории Казахстана. Следующим шагом должно стать повышение качества изучения истории Казахстана в сфере высшего образования. Если эти задачи будут решены, то со временем мы получим результат, который может быть охарактеризован как высокое историческое сознание населения".
Жақында Астанада Қазақстан Рес¬публи¬касының ұлттық тарихын зерделеу жөніндегі ведомствоаралық жұ¬мыс тобының кеңейтілген отырысы өтті. Ол отырыстың Елбасымыздың «Қазақстан-2050» Стратегиясындағы «Біз ұлттың тарихи санасын қалыптастыру жұмысын жалғастыруымыз керек» деген тұжырымына орай ұйымдастырылғаны белгілі. Мемлекеттік хатшы М.Тәжиннің жасаған баяндамасында Отан тарихын әрі қарай зерттеу мен оқытудың өзекті мәселелеріне басты назар аударылды. Бұл отырыс еліміз тарихының қордаланып қалған мәселелерін шешуге оң әсер етеді деп сенеміз. Себебі, Отан тарихын жоғары оқу орындарында оқыту мәселесі күрделі, түрлі бағыттағы өзгерістерге ұшырап, бұл саладағы жағдай шиеленісе бастаған еді. Атап айтқанда, жоғары оқу орындарында Қазақстан тарихы кафедралары не жабылып, не азайған-ды, сағаттары қысқарып, тарих пәнінен мемлекеттік емтихандар алынып тастау қаупі төнген-ді. Тарихшы мамандар: оқытушылар мен ғылыми қызметкерлерді дайындау да жыл сайын төмендеп келген-ді. Диссертациялық кеңестер жабылған соң, доктор-кандидаттарды даярлау да тоқтап, олардың елдегі саны табиғи түрде кеми бастады. Ал шетелдерде қорғауға рұқсат берілмеді. Отан тарихы бойынша жазылған оқулық¬тардың да кемшіліктері жеткілікті болды. Осы мәселелердің көбі тарихшылар арасында түсінбестік тудырып, дүрліктіріп келген-ді. Сонымен бірге орта мектепте тапсыратын Бірыңғай ұлттық тест оқушыларды білімді саналы түрде меңгеруден алшақтатып, жаттауға үйретіп келеді. Осы жерде айтатын нәрсе – өркениетті саналатын Батыс елдері, әсіресе Фран¬-ция мен АҚШ-та осындай тестілеудің зарда¬бын бастан кешіп, одан әлдеқашан үзілді-кесіл¬ді бас тартқан-ды. Қазақстан тарихы ғылы¬мында да шешілмей жатқан проблемалар, дау-дамай туғызып отырған мәселелер жет¬кілікті. Әсіресе, тарих ғылымына сырттай арала¬сып, көп мәселелер жөнінде қисынсыз ой-пікір айтып, соны дәріптеп жүргендер аз емес. Отан тарихын ұлттық мүдде негізінен, жаңа көзқараспен талдап, объективті, шынайы зерделеу жетіспей келеді. Міне Отан тарихын оқыту мен зерделеудің осындай кемшіліктер мен қиыншылықтарға кездес¬кен кезінде өткізілген бұл отырыстың өте маңызды да, уақтылы да екені Мемлекеттік хатшы баяндамасынан белгілі болды (толығыменhttp://i-news.kz/news/2013/06/18/7055635-otan_tarihy_turaly_oi.html ).
Бесінші ұсыныс – соңғы кездерде жиі көтеріліп жүрген сапалы оқулықтар даярлау мәселесі. Ол үшін орта мектептер мен жоғары оқу орындарындағы тарихты оқытудың осы заманғы және шын мәніндегі ғылыми біртұтас мемлекеттік стандартын жасау қажеттігін баса көрсетті. Расында да, біздің білім ордаларында оқытылатын оқулықтарымызды қайтадан жазуымыз керек. Себебі өзіңіз білесіз, тәуелсіздігімізді алғаннан кейін сапасы өте төмен әрі мектеп оқушыларына оқуға ауыр, жоғары оқу орындарының сту­денттеріне түсініксіз жазылған оқулықтар қаптап кетті. Қай оқулықпен оқытуды білмейтін дәрежеге жеттік. Оқулық жазу барысында орталықтандырудың маңызы зор. Бұл мәселеге орай Білім және ғылым министрлігінің тікелей бақылауымен ұлттық тарихтың ежелгі замандардан бүгінгі күнге дейінгі ұлттық тарих, сондай-ақ тәуелсіз Қазақстанның қазіргі заман тарихы оқулықтарын даярлауға қатысты жұмысшы тобы құрылып, осы заманғы зерттеу тәсілдері мен оқыту әдістеріне негізделген, біртұтас мемлекеттік стан­дартқа сүйенген оқулық жасау қолға алынды. Оқулық мәселесін де минис­трліктің тап­сырмасымен біздің институт үйлестіріп отыр (толығырақ - http://www.aikyn.kz/interviews/view/25262)
ochen' vazhnoe vystuplenie dlya istoricheskoy nauki Kazakhstana
Решать проблемы общества – такая задача поставлена перед научным сообществом. Отрадно, что историкам оказана честь и доверие на этом нелегком пути. Ведь они действительно владеют знаниями, техникой и методами, основанными на концентрированном опыте прошлого народа своей страны. Об этом сообщил в интервью корреспонденту BNews.kz доктор исторических наук, профессор, академик РАЕН и МАИН Саттар Мажитов (подробнее - http://www.bnews.kz/ru/news/post/145554/)
Бұл міндеттердің бәрін шешу үшін орта мектептер мен жоғары оқу орындарындағы тарихты оқытудың осы заманғы және шын мәніндегі ғылыми біртұтас мемлекеттік стандартын жасау керек
https://e.mail.ru/messages/inbox/#/message/13733457460000000061/
Национальная история должна стать центральным звеном среди общественных наук
заманауи тарихты тек мемлекеттік мұрағаттарда сақталып келе жатқан акпараттық базасымен зерттеу – бүгін толық болмайды. Жаңа заманда тарихи дерекке айналып келе жаткан – акпараттың жаңа, сандық, қағаз жүзінде жоқ, үлгілері пайда болды, осыған қоса – ақпараттың тым, геометриялық көрсеткішпен есептегенде, өсуі. Миллиондаған ақпаратты игеру дәстүрлі тарихи зерттеу жолдармен зерттеуге, объективті тұрғыдан – мүмкіндік жоқ. Сол себептен – толық және жүйелі түрде осы тарихи мезгілді тарихшыларға зерттеу үшін – экономика-математикалық, компьютерлік әдістерді игеруге тура келеді. Пәнаралықты осы мысал арқылы-ақ көруге болады. М.М. Тәжиннің тарихты окутуда, зерттеуде ғылыми-инновациялық технологияларды кең пайдаланып, жаңа методологиялық инструментарийді игерген кадрларды даярлау айтқаны да сол бағыттағы қорытындылары. Тарихи веб-портал жасақтау туралы да әнгіме орын алды

Добавить комментарий